Tháo gỡ toàn cầu hóa không hề đơn giản

Ts. Phạm Đình Bá

10/12/2025

Một video từ bên Úc kể một câu chuyện “đi vào bên trong” cuộc chiến thương mại của Tổng thống Donald Trump của Mỹ, cho thấy cách các mức thuế mới đang làm đảo lộn chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt là ngành ô tô Bắc Mỹ, và cuối cùng chi phí quay trở lại đè lên doanh nghiệp và người tiêu dùng Mỹ. 

Phóng sự dùng hành trình của một chiếc xe hơi – từ quặng sắt ở Úc, thép và linh kiện ở Trung Quốc, đến các nhà máy ở Mỹ và Canada – để minh họa mức độ đan xen của toàn cầu hóa, và vì sao việc “tháo gỡ” nó bằng thuế quan là vừa lộn xộn vừa tốn kém. ​

Câu chuyện bắt đầu ở Detroit – Windsor

Phóng sự mở đầu tại Detroit International Marathon, nơi đường chạy băng qua cầu Ambassador nối Detroit (Mỹ) với Windsor (Ontario, Canada), như một hình ảnh đẹp về sự gắn kết kinh tế – xã hội giữa hai bên bờ biên giới. Từ nhà máy sản xuất xe ô tô rất lớn Windsor Assembly Plant đến các nhà máy phụ tùng quanh vùng, người xem được thấy cách một chiếc xe được lắp ráp từ hàng nghìn linh kiện, trong đó chỉ một chi tiết nhỏ như “chốt cửa” cũng có thể qua lại biên giới 4–6 lần trước khi xe hoàn thiện. ​

Các doanh nghiệp địa phương giải thích rằng trước đây, nhờ Hiệp định Thương mại Mỹ-Mexico-Canada NAFTA/USMCA, hầu hết linh kiện qua lại Mỹ–Canada đều gần như “ma sát bằng không”: gần như không thuế, thủ tục đơn giản, giúp họ tổ chức sản xuất theo mô hình “một vùng – ba nước”. Với thuế mới áp lên ô tô, thép, nhôm và hàng từ Trung Quốc, mỗi lần linh kiện vượt biên là thêm rủi ro phải nộp thuế chồng thuế, chi phí hành chính và sự bất định, làm xáo trộn mô hình tối ưu trước đó. ​

Từ nhà máy phụ tùng đến kho ngoại quan

Phóng sự ghé các công ty như Lanex và Lucerne International – doanh nghiệp làm tay đòn, khớp treo, bản lề và các phụ tùng khác cho xe hơi, nhưng sản xuất phần lớn ở Trung Quốc rồi nhập về Mỹ. Do các gói thuế như Thuế quan Ngày Giải Phóng “Liberation Day” của Tổng thống Trump của Mỹ với Trung Quốc, cộng thêm 25% thuế đặc biệt Section 232 của Mỹ lên ô tô, thuế thép – nhôm và nhiều hàng hóa khác, nhiều linh kiện chịu tổng thuế danh nghĩa tới 72–84%, khiến chi phí nhập khẩu đội lên dữ dội. ​

Để đối phó, doanh nghiệp chuyển hàng vào kho ngoại quan (“foreign trade zone”) – một dạng “vùng xám” trên lãnh thổ Mỹ, nơi hàng tạm thời chưa chính thức nhập khẩu. Họ chất đầy thùng hàng trong kho, trì hoãn khai báo để chờ xem sẽ bán đi đâu và áp mức thuế nào, nhưng đến lúc hàng rời kho thì thuế vẫn phải trả, và phần lớn chi phí được chuyển ngược sang khách hàng và người mua xe ở Mỹ. ​

Sợi dây kéo dài sang Úc, châu Âu và Trung Quốc

Để cho thấy chuỗi cung ứng “dài” đến mức nào, phóng sự đưa người xem tới Pilbara (Tây Úc), nơi những đoàn tàu tự động dài cả cây số chở quặng sắt đến cảng Dampier, rồi lên tàu sang Trung Quốc. Từ đó, quặng thành thép, thép thành linh kiện, rồi lại lên tàu sang châu Âu, Bắc Mỹ – thể hiện Trung Quốc là trung tâm sản xuất thép và hàng công nghiệp với quặng sắt chủ yếu từ Úc.

Tại cảng Zeebrugge (Bỉ) – trung tâm xuất khẩu ô tô lớn của châu Âu – phóng sự cho thấy bãi xe kín đặc xe mới chờ xuất khẩu, biến cảng thành “bãi gửi xe khổng lồ”. Các mức thuế của Mỹ lên xe nhập khẩu (25% nói chung và 100% với xe điện Trung Quốc) khiến hàng loạt lô xe bị kẹt, mô hình sản xuất – giao hàng đúng lúc (“just in time”) gần như tắc nghẽn, thời gian chờ xe mới kéo dài từ vài tuần lên nhiều tháng. ​

Doanh nghiệp Mỹ chịu “đạn lạc”

Trở lại Michigan, phóng sự ghi nhận tâm trạng “vừa hy vọng vừa lo lắng”: nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ trong ngành linh kiện nhựa, cơ khí thừa nhận ý tưởng đưa sản xuất trở lại Mỹ (reshoring) có thể tốt về an ninh kinh tế, nhưng trên thực tế, Mỹ đã “mỏng” về năng lực sản xuất cơ bản sau nhiều thập kỷ chuyển nhà máy ra nước ngoài. Xây lại toàn bộ chuỗi – từ luyện thép, đúc khuôn đến gia công chính xác – sẽ tốn nhiều năm, đòi hỏi đầu tư lớn và nguồn nhân lực tay nghề cao mà hiện nay còn thiếu. ​

Trong ngắn hạn, họ phải trả thêm hàng chục nghìn đô thuế cho mỗi máy móc nhập từ Nhật, cho mỗi bộ khuôn, mỗi lô linh kiện, trong khi luật lệ thuế liên tục thay đổi, cách hiểu giữa các nhà cung cấp và cơ quan hải quan cũng không thống nhất. Các doanh nghiệp nhấn mạnh: dù chính quyền nói “nước ngoài trả thuế”, nhưng trên thực tế chính họ là người trực tiếp thanh toán hóa đơn thuế, rồi buộc phải tăng giá bán cho hãng xe và cuối cùng là người tiêu dùng Mỹ. ​

Thông điệp cuối: tháo gỡ toàn cầu hóa không hề đơn giản

Trong đoạn cuối của video, phóng viên Ed Conway đứng nhìn sông Detroit – một bên là Mỹ, bên kia là Canada – và nhấn mạnh rằng về kinh tế, hai bên đã đan xen đến mức khó nói một chiếc xe “thuần Mỹ” hay “thuần Canada”. Câu hỏi của ông là: làm sao “gỡ rối” một hệ thống toàn cầu đã xây dựng suốt nhiều thập kỷ chỉ bằng những lệnh áp thuế trong vài năm, mà không tạo ra đứt gãy, chi phí cao và hỗn loạn như những gì đang thấy trong kho bãi, cảng biển và nhà máy? ​

Phóng sự không đưa ra câu trả lời dứt khoát, nhưng gợi ý rằng thế giới đang bước sang một chương mới: toàn cầu hóa ít “trơn tru” hơn, có nhiều hàng rào hơn, và những quyết định chính trị như chiến tranh thương mại có thể âm thầm thay đổi nền móng của nền kinh tế toàn cầu trong nhiều năm tới. ​

Nguồn: 

The messy reality of Trump’s trade war. https://www.youtube.com/watch?v=woT0FX5Ztas