(Kỳ 3&4)
Tác giả: Eddie Phạm
02/26/2026
Việt Nam trả tiền để đăng bài trên báo The Washington Times, quảng cáo về chuyến đi Mỹ của ông Tô Lâm, nhưng sau đó báo chí trong nước lại đồng loạt dịch, đăng lại bài này và đưa tin như thể báo chí quốc tế khen ngợi, đánh giá cao về chuyến đi và vai trò của Việt Nam trong việc “đóng góp cho hòa bình toàn cầu”. Photo: Báo Người-Việt
KỲ 3. SẢN XUẤT TỰ TIN: TRUYỀN THÔNG NHƯ MỘT NHÀ MÁY CHÍNH DANH
Tự tin không tự nhiên xuất hiện.
Nó được thiết kế, lặp lại và khuếch đại.
Nếu Kỳ 1 bàn về vô minh thể chế như một nền móng nhận thức lệch lạc, và Kỳ 2 phân tích Dunning–Kruger tập thể như một hệ quả tâm lý quyền lực, thì Kỳ 3 đi vào một tầng sâu hơn: cơ chế sản xuất tự tin.
Bởi vì tự tin chính trị không phải là cảm xúc bộc phát.
Nó là sản phẩm có quy trình.
Và trong quy trình ấy, truyền thông không chỉ là người đưa tin.
Truyền thông là nhà máy chính danh.
1. Tự tin không sinh ra — nó được tạo ra
Một hệ thống quyền lực muốn ổn định phải duy trì hai thứ song song:
Niềm tin của bên ngoài
Niềm tin của chính mình
Niềm tin bên ngoài được xây dựng bằng ngoại giao, thương mại, liên minh.
Niềm tin bên trong được xây dựng bằng diễn ngôn.
Chính ở đây, truyền thông bước vào như một bộ phận cấu trúc của quyền lực.
Không phải để nói dối.
Mà để lựa chọn sự thật.
Trong mọi hệ thống chính trị, việc lựa chọn điều gì được nhấn mạnh, điều gì bị giảm âm, điều gì được lặp lại, điều gì được im lặng — chính là hành vi định hình nhận thức.
Khi một sự kiện ngoại giao diễn ra, có ba tầng thông tin:
Điều thực sự xảy ra
Cách nó được thuật lại
Cách nó được lặp lại
Khoảng cách giữa tầng 1 và tầng 3 chính là nơi ảo giác bắt đầu hình thành.
2. Truyền thông như cơ chế hợp thức hóa
Trong bối cảnh một “phép thử nhận thức quốc gia”, điều đáng quan sát không chỉ là nội dung chuyến đi, mà là cách chuyến đi được kể lại.
Ngôn ngữ thay đổi trước tiên.
“Gặp gỡ” trở thành “được đón tiếp trọng thị”
“Trao đổi” trở thành “khẳng định vị thế”
“Thảo luận” trở thành “thúc đẩy chiến lược”
“Tham dự” trở thành “định hình cục diện”
Sự trượt nghĩa này không phải ngẫu nhiên.
Nó là một quá trình nâng cấp biểu tượng.
Khi được lặp lại đủ nhiều, biểu tượng bắt đầu thay thế cấu trúc.
Một bức ảnh bắt tay được diễn giải như một bước ngoặt.
Một câu xã giao được coi là cam kết chiến lược.
Một lời khen ngoại giao trở thành chứng nhận năng lực.
Truyền thông, trong trường hợp này, không chỉ thông tin.
Nó tạo ra cảm giác thăng hạng.
Và cảm giác đó quan trọng hơn bản chất.
3. Nhà máy lặp lại
Không có ảo giác nào tồn tại nếu không có lặp lại.
Một thông tin khi được nhắc lại trên nhiều kênh — báo chí, truyền hình, mạng xã hội, diễn đàn — sẽ dần mất đi tính khả nghi và chuyển thành điều hiển nhiên.
Đây là hiệu ứng quen thuộc trong tâm lý học nhận thức: cái gì quen thuộc sẽ được cảm nhận là đúng.
Khi truyền thông cùng lúc nhấn mạnh:
“Vị thế mới”
“Tầm vóc mới”
“Vai trò trung tâm”
“Được coi trọng”
thì trong ý thức tập thể, một thực tại mới được dựng lên.
Không ai tuyên bố sai.
Nhưng cấu trúc diễn giải đã bị kéo lệch.
Điều nguy hiểm nhất không phải là tuyên truyền thô sơ.
Mà là sự phóng đại tinh vi.
4. Khi truyền thông trở thành hệ thống phản hồi khép kín
Ở các nền chính trị thiếu phản biện độc lập, truyền thông thường vận hành theo mô hình vòng lặp:
Quyền lực phát tín hiệu → Truyền thông khuếch đại → Dư luận phản hồi tích cực → Quyền lực tin vào phản hồi đó.
Vòng lặp này tạo ra một buồng khuếch âm.
Trong buồng vang ấy:
Những thông tin củng cố tự tin được khuếch đại.
Những cảnh báo bị giảm âm.
Những phân tích thận trọng bị coi là thiếu tinh thần tích cực.
Dần dần, hệ thống không còn nghe được tín hiệu khác biệt.
Tự tin trở thành mặc định.
Và mặc định nguy hiểm hơn cả sai lầm, vì nó không bị nghi ngờ.
5. Từ chính danh nội địa đến ảo giác đối ngoại
Một hệ thống chính trị cần chính danh trong nước.
Nhưng khi chính danh dựa quá nhiều vào biểu tượng đối ngoại, nó bắt đầu phụ thuộc vào ánh nhìn bên ngoài.
Mỗi chuyến thăm cấp cao trở thành một dịp để tái khẳng định vị thế.
Mỗi lời phát biểu tích cực từ đối tác trở thành bằng chứng cho sự thành công.
Nhưng chính ở đây xuất hiện một nghịch lý:
Ngoại giao vận hành theo nghi thức lịch sự.
Chính trị nội địa diễn giải nghi thức đó như xác nhận quyền lực thực.
Sự khác biệt giữa hai không gian — nghi thức và cấu trúc — bị xóa nhòa.
Khi một hệ thống quen với việc đo vị thế bằng biểu tượng, nó sẽ ít đầu tư hơn vào những cải cách âm thầm nhưng căn bản:
Nâng cấp năng lực công nghệ
Cải thiện chất lượng thể chế
Tăng minh bạch chính sách
Xây dựng năng lực chiến lược dài hạn
Ảo giác là con đường tắt của cảm giác thăng hạng.
Cải cách là con đường dài của thăng hạng thực.
6. Nguy cơ của sự tự tin được sản xuất
Tự tin tự nhiên — khi đi kèm năng lực — là tài sản chiến lược.
Nhưng tự tin được sản xuất hàng loạt có ba hệ quả nguy hiểm:
Thứ nhất: Giảm nhu cầu tự phản tỉnh.
Khi mọi tín hiệu đều tích cực, hệ thống không còn động lực sửa mình.
Thứ hai: Tăng độ rủi ro trong hoạch định.
Chiến lược được xây dựng trên giả định lạc quan quá mức dễ dẫn đến tính toán sai.
Thứ ba: Tạo khoảng cách giữa kỳ vọng và thực lực.
Khoảng cách càng lớn, cú sốc càng mạnh khi thực tế kiểm nghiệm.
Trong địa chính trị, sai lầm nhận thức không chỉ là sai lầm học thuật.
Nó có thể trở thành sai lầm chiến lược.
7. Một lời cảnh báo cần thiết
Không quốc gia nào lớn lên bằng cách phủ nhận thành tựu của mình.
Nhưng cũng không quốc gia nào trưởng thành bằng cách tin vào phiên bản phóng đại của chính mình.
Truyền thông là công cụ cần thiết của quyền lực.
Nhưng khi nó trở thành máy gia tốc tự tin, nó phải đi kèm với cơ chế cân bằng.
Nếu không, nhà máy chính danh sẽ dần biến thành nhà máy ảo giác.
Và điều nguy hiểm nhất của ảo giác không phải là nó sai.
Mà là nó khiến người ta ngừng kiểm tra mình.
Kỳ 3 khép lại ở đây — tại điểm giao giữa biểu tượng và thực tại.
Kỳ 4 sẽ bước vào một không gian cụ thể hơn:
Washington 18–20 — nghi thức ngoại giao hay sân khấu thăng hạng?
Khi ánh đèn ngoại giao tắt đi,
cái còn lại là gì —
hình ảnh, hay cấu trúc?
***
KỲ 4. WASHINGTON 18–20: NGHI THỨC NGOẠI GIAO HAY SÂN KHẤU THĂNG HẠNG?
Giữa hình ảnh được dựng lên và cấu trúc quyền lực thực tế, khoảng cách bao xa?
Có những sự kiện mà bản thân nó chỉ là một cuộc gặp.
Nhưng cách nó được kể lại biến nó thành một khoảnh khắc lịch sử.
Washington 19–20 không chỉ là lịch trình ngoại giao.
Nó trở thành một biểu tượng.
Câu hỏi của Kỳ 4 không nhằm phủ nhận ý nghĩa của chuyến đi.
Câu hỏi là: ý nghĩa đó thuộc về nghi thức hay thuộc về cấu trúc?
Bởi vì trong địa chính trị, hai thứ ấy không giống nhau.
1. Ngoại giao là nghệ thuật của nghi thức
Ngoại giao hiện đại vận hành trên ba tầng:
Nghi thức – hình ảnh, phát biểu, tiếp đón
Chính sách – văn kiện, thỏa thuận, cam kết
Cấu trúc quyền lực – công nghệ, kinh tế, quân sự, thể chế
Phần dễ nhìn thấy nhất luôn là tầng 1.
Một cái bắt tay trước ống kính.
Một tuyên bố “đối tác quan trọng”.
Một bài phát biểu mang tính biểu tượng.
Nhưng ngoại giao vốn dĩ được thiết kế để tạo cảm giác tích cực.
Không quốc gia nào mời khách đến thủ đô của mình để tạo hình ảnh lạnh nhạt.
Vì vậy, nếu chỉ dựa vào nghi thức để suy luận về vị thế, ta đang đọc một vở kịch như thể đó là bản đồ quyền lực.
Sân khấu và cấu trúc không trùng nhau.
2. Khi sân khấu trở thành bằng chứng
Điều đáng chú ý không phải là Washington 19–20 diễn ra thế nào.
Mà là cách nó được diễn giải trong không gian nội địa.
Một chuỗi hình ảnh được xếp đặt:
– Địa điểm mang tính biểu tượng
– Những cuộc gặp ở cấp cao
– Các cụm từ như “tầm vóc mới”, “vai trò trung tâm”, “đối tác chiến lược”
Tất cả tạo nên một thông điệp ngầm:
Việt Nam đang thăng hạng.
Nhưng thăng hạng trong địa chính trị không phải là sự kiện.
Nó là quá trình.
Một quốc gia được coi là “tầm trung chiến lược” không phải vì được mời đến thủ đô quyền lực.
Mà vì sở hữu năng lực khiến các cường quốc phải tính đến.
Câu hỏi phải được đặt ra một cách lạnh lùng:
Sau Washington 19–20, năng lực công nghệ của ta thay đổi bao nhiêu?
Chuỗi giá trị sản xuất dịch chuyển đến mức nào?
Cấu trúc thể chế cải thiện ở điểm nào?
Nếu những chỉ số ấy không biến động đáng kể, thì điều thay đổi chủ yếu là hình ảnh.
Hình ảnh có giá trị.
Nhưng nó không thay thế cấu trúc.
3. Cơ chế “ánh đèn sân khấu”
Sân khấu có một hiệu ứng đặc biệt:
Khi ánh đèn bật sáng, mọi thứ trông lớn hơn.
Trong ngoại giao, ánh đèn ấy là truyền thông.
Khi hình ảnh được lặp lại liên tục, nó tạo cảm giác về một bước ngoặt.
Tuy nhiên, trong thực tế chiến lược, các cường quốc vận hành theo lợi ích dài hạn.
Họ tiếp đón một quốc gia vì vị trí địa chiến lược.
Vì nhu cầu cân bằng quyền lực.
Vì chuỗi cung ứng.
Vì lợi ích kinh tế.
Không phải vì họ công nhận “tầm vóc”.
Trong trật tự quốc tế, sự công nhận mang tính chức năng, không mang tính tình cảm.
Nếu ta diễn giải sự tiếp đón như một sự thăng hạng, ta đang đọc sai ngôn ngữ quyền lực.
4. Biểu tượng và cấu trúc: khoảng cách chiến lược
Có một bài học quen thuộc trong lịch sử quốc tế:
Nhiều quốc gia từng được ca ngợi là “ngôi sao đang lên”, nhưng không phải tất cả đều duy trì được vị thế ấy.
Lý do không nằm ở nghi thức ngoại giao.
Mà ở khả năng chuyển hóa biểu tượng thành năng lực.
Biểu tượng chỉ mở cửa.
Năng lực mới giữ được phòng.
Nếu Washington 19–20 chỉ dừng ở việc củng cố hình ảnh, nó là một thành công truyền thông.
Nếu nó kéo theo cải cách thể chế, đầu tư công nghệ, nâng cấp nguồn nhân lực, thì nó là một bước đi cấu trúc.
Sự khác biệt nằm ở chỗ:
Sau ánh đèn, hệ thống có tự điều chỉnh không?
5. “Phép thử nhận thức quốc gia”
Ở Kỳ 1, ta gọi chuyến đi này là một “phép thử nhận thức quốc gia”.
Phép thử ấy có hai khả năng:
Khả năng thứ nhất:
Ta coi đó là một dịp để tự tin hơn — và dừng lại ở đó.
Khả năng thứ hai:
Ta coi đó là một lời nhắc rằng nếu muốn được đối xử như một đối tác chiến lược thực thụ, ta phải nâng cấp mình.
Nếu phản ứng chủ yếu là tự hào, thì đó là phản ứng cảm xúc.
Nếu phản ứng là cải cách, đó là phản ứng chiến lược.
Một quốc gia trưởng thành không đo mình bằng số lần được nhắc tên.
Nó đo mình bằng số năng lực mà mình sở hữu độc lập.
6. Rủi ro của việc nhầm sân khấu với cấu trúc
Khi nghi thức bị nhầm với quyền lực thực, ba rủi ro xuất hiện:
Thứ nhất: Lệch chuẩn kỳ vọng.
Công chúng tin rằng vị thế đã thay đổi nhanh hơn thực tế.
Thứ hai: Lệch chuẩn hoạch định.
Chính sách được xây dựng trên giả định lạc quan.
Thứ ba: Lệch chuẩn phản biện.
Những tiếng nói thận trọng dễ bị xem là thiếu tinh thần tích cực.
Sự lạc quan là cần thiết trong chính trị.
Nhưng lạc quan không thể thay thế phân tích lạnh lùng.
Trong địa chính trị, sai lầm lớn nhất không phải là yếu.
Mà là tin rằng mình mạnh hơn thực lực.
7. Sau Washington: câu hỏi còn lại
Mọi sự kiện ngoại giao đều qua đi.
Điều còn lại là:
– Các chuỗi cung ứng có dịch chuyển thực sự không?
– Công nghệ lõi có được chuyển giao không?
– Thể chế có minh bạch và hiệu quả hơn không?
– Năng suất lao động có cải thiện bền vững không?
Nếu câu trả lời là “có”, thì Washington 18–20 là một bước tiến cấu trúc.
Nếu câu trả lời là “chưa”, thì đó là một thành công nghi thức.
Và giữa hai điều đó là khoảng cách mà một quốc gia phải tự lấp đầy.
Kỳ 4 không phủ nhận ý nghĩa của ngoại giao.
Nó chỉ nhắc một điều đơn giản:
Ánh đèn sân khấu không làm thay đổi nền móng.
Kỳ 5 sẽ đi sâu hơn vào một hiện tượng cụ thể:
Một lời khen, một cơn sốt — cơ chế tạo ảo giác địa chính trị.
Khi được nhắc tên trở thành bằng chứng cho vị thế,
ta đang bước vào giai đoạn nào của tự tin?
Eddie Phạm
Không có nhận xét nào