Nguyễn Đính
18/03/2026
Ảnh về Trạm Khí tượng Hoàng Sa chụp năm 1952. Nguồn: Báo Lao Động
Thông điệp Ngày Khí tượng Thế giới năm 2026 được Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) đưa ra là “Quan trắc hôm nay, bảo vệ ngày mai” nhấn mạnh vai trò quan trọng của quan trắc khí tượng thủy văn; tôn vinh những nhà khí tượng, thuỷ văn, hải dương, khí hậu học, các dự báo viên thời tiết, kỹ sư, kỹ thuật viên vệ tinh, chuyên gia máy tính xử lý và chia sẻ dữ liệu,… từ những nhà khoa học thượng thặng trên những con tàu vũ trụ trong không gian vô tận cho đến các quan trắc viên bình thường trên các hải đảo xa xôi để thu thập dữ liệu thời tiết khí hậu, đưa thông tin nhanh chóng đến hàng tỉ người trên thế giới.
Sự tôn vinh của WMO không chỉ dành cho người đang làm công tác, mà cả những bậc tiền bối, những người đã góp sức lực, trí tuệ để có được một hệ thống quan trắc toàn cầu như ngày nay, trong đó có sự góp sức của Trạm Khí tượng trên đảo Hoàng Sa cùng những nhân viên khí tượng làm việc trên đảo từ những năm [trong] thập kỷ 1930 cho đến đầu năm 1974.
Dịp này, nhắc lại lịch sử trạm khí tượng Hoàng Sa là một cách tri ân các bậc tiền bối trong nghề khí tượng thuỷ văn, cũng là nhắc nhở về chủ quyền lãnh thổ quốc gia dân tộc.
Với vị trí chiến lược cực kỳ quan trọng của quần đảo Hoàng Sa trên tuyến Hàng Hải châu Á Thái Bình Dương, không lâu sau khi thiết lập chế độ thuộc địa ở Việt Nam, năm 1899, Paul Doumer, Toàn quyền Đông Dương thuộc Pháp, đã đệ trình một đề xuất lên chính phủ trung ương ở Paris xin xây dựng một ngọn hải đăng trên quần đảo Hoàng Sa để cảnh báo và hướng dẫn tàu thuyền trong khu vực. Kế hoạch xây dựng ngọn hải đăng sau đó đã bị hủy bỏ do thiếu kinh phí.
Tháng 3 năm 1921, Toàn quyền Đông Dương thuộc Pháp tuyên bố rằng, quần đảo Trường Sa và Hoàng Sa là một phần lãnh thổ của Việt Nam dưới sự bảo hộ của Pháp.
Từ năm 1925, Pháp đã tiến hành các thí nghiệm khoa học trên quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa dưới sự giám sát của Tiến sĩ Krempt, Giám đốc Viện Hải dương học đặt tại Nha Trang. Năm 1927, Pháp cử tàu De Lanessan đến Trường Sa. Sau đó, ba tàu khác là La Malicieuse, La Alerte và La Astrobale đã đến Trường Sa để cắm cờ Pháp trên quần đảo vào năm 1930.
Ngày 15 tháng 6 năm 1933, Toàn quyền Đông Dương thuộc Pháp đã ban hành Nghị định số 156-SC về việc thành lập đơn vị hành chính quần đảo Hoàng Sa trực thuộc tỉnh Thừa Thiên (nay là thành phố Huế) và xây dựng các trạm khí tượng, trong đó trạm số 48859 đặt tại đảo Thạch Lâm (Woody Island) (có tài liệu ghi là đảo Phú Lâm) và trạm số 48860 đặt tại đảo Hoàng Sa (Pattle Island), cả hai đảo đều thuộc quần đảo Hoàng Sa (Paracel Islands).
Vào thời điểm đó, quần đảo Hoàng Sa gồm hai đơn vị hành chính trực thuộc tỉnh Thừa Thiên. Mỗi đơn vị được quản lý bởi một đoàn hành chính gọi là Đoàn hành chính Hoàng Sa, bao gồm Đoàn hành chính đảo Thạch Lâm và các vùng lân cận và Đoàn hành chính đảo Nguyệt Giang và các vùng lân cận. Các đoàn này do các phái viên Pháp từ tỉnh Thừa Thiên đứng đầu, họ đang cư trú và làm việc tại đảo Hoàng Sa và đảo Thạch Lâm.
Năm 1937, thay mặt chính quyền thuộc địa Pháp, kỹ sư trưởng Gauthier dẫn một nhóm đến quần đảo Hoàng Sa để xây dựng hải đăng và khảo sát khả năng xây dựng cảng biển và sân bay trên đảo.
Trong hơn hai năm, từ năm 1938 đến năm 1939, các hoạt động xây dựng và khảo sát được thực hiện bởi các binh sĩ được gửi từ đại lục đến các đảo, các hải đăng cùng các cột mốc chủ quyền được dựng lên trên quần đảo Hoàng Sa.
Như vậy, có thể thấy chính quyền thuộc địa Pháp đã khảo sát và lên kế hoạch thành lập trạm khí tượng trên quần đảo Hoàng Sa bắt đầu từ giữa thập niên 1920 và bắt đầu xây dựng trạm vào năm 1933. Một số tài liệu ghi trạm Khí tượng Hoàng Sa xây dựng từ năm 1932 có thể là năm lập hoạ đồ xây dựng. Do công tác xây dựng trên đảo rất khó khăn, nên mãi tới năm 1938, trạm khí tượng Hoàng Sa mới hoàn thành và bắt đầu thực hiện việc quan trắc.
Trạm bắt đầu hoạt động từ năm 1938 đến tháng 01 năm 1974, tuy nhiên chuỗi số liệu bắt đầu quan trắc và lưu giữ chỉ từ năm 1941 cho đến tháng 9 năm 1973 gồm các yếu tố: Nhiệt độ, độ ẩm, áp suất, mưa, nắng, bốc hơi và tài liệu cao không (gió trên tầng cao), số lần quan trắc là 8 Obs/ngày.
Tài liệu lưu trữ của Trạm Khí tượng Hoàng Sa gồm có:
– Sổ quan trắc: 1949 – 9/1973;
– Sổ trắc lượng (gió trên cao): 1951 – 1973;
– Giản đồ gió: 1952 – 1973;
– Biểu CRQ (biểu ghi quan trắc hàng ngày): 1941- 1973;
– Biểu trắc lượng: 1958-1973;
– Sổ Phân toán có dán giản đồ nhiệt, ẩm, áp, mưa: từ tháng 10/1947 – 9/1973.
Mỗi trang số liệu gốc đều có dấu tích của những người quan trắc viên đã làm việc trên Trạm đảo Hoàng Sa ngày ấy.
Được biết, trong 36 năm hoạt động, đã có 106 nhân viên đến làm việc tại trạm này. Quan trắc viên Võ Như Dân là người có thời gian làm việc trên Trạm Đảo Hoàng Sa lâu nhất, 13 năm.
Ông Võ Như Dân (1937-2021), người Đà Nẵng, làm việc tại Ty Khí tượng Đà Nẵng từ tháng 02/1955, quan trắc viên tại Trạm Khí tượng Hoàng Sa từ năm 1956 đến năm 1969. Ngoài công việc chính là quan sát các hiện tượng khí hậu, thời tiết, ghi chép số liệu, ông còn chế hơi bơm bóng thám không. Năm 1979, ông được nhận vào làm việc tại Đài Khí tượng Thủy văn Trung Trung Bộ ở Đà Nẵng, vẫn chế hơi bơm bóng tới năm 1997 mới nghỉ hưu.
Chính vì tầm quan trọng của trạm khí tượng Hoàng Sa nên Tổ chức Khí tượng Thế giới (World Meteorological Organization – WMO) đã đưa trạm này vào mạng lưới phát báo quốc tế. Tất cả các nước thành viên của đều thừa nhận Hoàng Sa là trạm khí tượng của Việt Nam từ khi Việt Nam Cộng hòa gia nhập Tổ chức Khí tượng Thế giới ngày 02/03/1955.
Ngày 19/01/1974, sau khi quần đảo Hoàng Sa bị Trung Quốc cưỡng chiếm, trạm khí tượng hải văn ở Hoàng Sa không còn do Việt Nam quản lý, nhưng vẫn còn hoạt động đến ngày nay. Tuy nhiên, cho tới nay (03/2026) cả Tổ chức Khí tượng Thế giới lẫn Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA) vẫn đưa Trạm Hoàng Sa của Việt Nam vào Danh bạ các trạm quan sát khí hậu toàn cầu.
Thông tin cụ thể như sau:
Mã trạm (STNID): 48860
Vĩ độ (LAT): 1655 (16.55N)
Kinh độ (LON): 24838 (248.38, tức 111.62E)
Mực cao (ELEV): 6
Thông báo – mã số nhận dạng trạm (CALL): 94 99 0
Thành phố: Hoàng Sa
Quốc gia: Việt Nam.
Không có nhận xét nào