Tác giả: Hoàng Đình Tạo
01/6/2026
Các bộ trưởng ngoại giao và các quan chức khác từ các nước P5+1, Liên minh châu Âu và Iran đã công bố khuôn khổ của một thỏa thuận toàn diện về chương trình hạt nhân của Iran (JCPOA) tại Thụy Sĩ vào ngày 2 tháng 4 năm 2015. AUTHOR: United States Department of State, wiki commons
Nghị định thư được thỏa thuận giữa Tổng Thống Obama và Iran, ký ngày 14/7/2015. Được gọi là “JOIN COMPREHENSIVE PLAN OF ACTION” (JCPOA). Nó còn có tên gọi phổ thông là “IRAN NUCLEAR DEAL”.
Trong đó có các quốc gia: Pháp, Hoa Kỳ, Anh, Trung Cộng, Nga và Đức, đặc biệt có sự tham dự của EU. Mục đích là ngăn chặn chương trình nguyên tử của Iran, và trao đổi lại dỡ bỏ các chế tài tài chánh.
– Hạn chế tinh lọc uranium: Iran đồng ý chỉ làm giàu uranium đến 3,67%, và giảm số dự trữ là 98%.
– Giới hạn cơ sở: lò tinh luyện bị cắt từ 20,000 xuống còn 6,104 trong vòng 10 năm. Đặc biệt là cơ xưởng lò phản ứng Arak, bị cấm sản xuất.
– Kiểm soát: Tổ Chức Quốc Tế Năng Lượng Nguyên Tử (International Atomic Energy Agency-IAEA). Những biện pháp này nhằm kéo dài thời gian ngừng nghỉ đến hơn một năm.
– Bãi bỏ chế tài: Những chế tài liên quan đến chương trình hạt nhân bị đóng ngân hàng và năng lượng được bãi bỏ.
Hoa Kỳ sẽ trả 400 triệu tiền mặt và 1,3 tỷ tiền lời trên số mua võ khí từ năm 1970 (1)
– Phóng thích tù nhân: trả tự do cho 5 công dân Hoa Kỳ.
Join Comprehensive Plan of Action bắt đầu thi hành ngày 6/1/2016. Cho đến ngày này, IAEA xác nhận rằng Iran đã hoàn thành những bước cần thiết, để bảo đảm chương trình hạt nhân trong mục tiêu hoà bình.
Kể từ tháng 10/2016, Iran đã gởi 25,000 cân Anh làm giàu uranium ra nước ngoài.
Phá bỏ và chuyển dời 2/3 lò tinh luyện uranium.
Phá bỏ lò sản xuất nước nặng, và đổ đầy bê tông.
Nói chung Iran đã tích cực thi hành trên các cơ sở và dây chuyền cung ứng của chương trình hạt nhân. Iran đã tuân thủ bước đầu tiên, sau đó Hoa Kỳ và Iran bước tiếp vào giai đoạn hai của JCPOA. Nghĩa là Hoa Kỳ sẽ bãi bỏ chế tài liên quan đến tinh luyện nguyên tử. Tuy nhiên những chế tài khác vẫn giữ nguyên, như (2)
– Chế tài về kỹ thuật hỏa tiễn và võ khí quy ước.
– Vì Iran là quốc gia tài trợ khủng bố, nên tên vẫn còn giữ lại trong danh sách khủng bố.
– Và ngay những quốc gia nào tài trợ Iran cũng bị chế tài.
Quốc tế cũng kiểm soát Iran chế tạo hỏa tiễn liên lục địa. Các vi phạm nhân quyền và chế độ kiểm duyệt.
Quốc tế cũng chế tài Iran làm mất ổn định khu vực, kể cả Yemen và Syria.
Như vậy, quốc tế chỉ bãi bỏ chế tài liên quan đến chương trình hạt nhân mà thôi.
Đến 2018, nhiệm kỳ của Tổng thống Trump, thì ông đã tự động rút lui khỏi JCPOA. Nhưng EU cố gắng giữ vận hành không có Hoa Kỳ.
2019, Iran đã nhanh chóng làm giàu uranium khiến cho JCPOA thất vọng.
2021, quốc hội Iran quyết định đình chỉ thi hành phần phụ thêm mà Hoa Kỳ vẫn làm áp lực để chế tài.
Anh Quốc, Hoa Kỳ đã cố gắng làm sống lại hiệp ước, nhưng Iran vẫn tiếp tục tinh luyện uranium nên đã cản trở cho nhân viên ngoại giao tái nhóm.
Nếu theo JCPOA giới hạn Iran làm giàu chỉ 3,67% cho đến 2030, thì bây giờ Iran đã đạt độ tinh lọc cao hơn và kho dự trữ lớn hơn.
Tháng 3/2025, IAEA phúc trình rằng Iran nay tràn ngập trong kho dự trữ các loại tinh chế, gia tăng từ 182 kg vào tháng 10/2024 lên 275 kg vào tháng 2/2025, với số lượng đó Iran có thể chế tạo được võ khí nguyên tử.
Tháng 11/2024, Iran cho phép Giám Đốc IAEA đến thăm cơ sở Natanz và Fordow là hai cơ sở làm giàu uranium.
Sự cho phép này vừa là xác nhận sự căng thẳng và vừa là dấu hiệu từ Iran cho thấy chỉ có con đường qua thương thuyết là con đường duy nhất để kiểm tra các cơ sở làm giàu uranium của Iran.
Nó cũng nhắc nhở lại, JCPOA là hai bên cùng có lợi. Sự minh bạch do Iran cung cấp dưới sự kiểm soát, có thể cho phép Iran có cơ hội chứng minh không chế tạo võ khí nguyên tử.
THÀNH CÔNG CỦA THƯƠNG THUYẾT OBAMA
Chương trình chế tạo võ khí nguyên tử của Iran bị đình trệ. 98% kho uranium tinh luyện được chuyển ra khỏi Iran. Giảm từ 8-10 quả bom xuống còn zero.
Tước bỏ và thu dọn 2/3 máy tính luyện tức khoảng 13,000 máy và được đặt trong kho đề kiểm soát.
Iran đổ ngập xi măng tại lò phản ứng nước nặng tại Arak, ngăn ngừa chế tạo plutonium để làm võ khí.
Theo IAEA, sẽ giám sát 24/7 tất cả các cơ sở cung cấp để minh bạch xác nhận.
Bãi bỏ được sự đe dọa chiến tranh tức thời ở khu vực.
— Tránh xung đột quân sự
— Đa quốc gia hợp tác
— Các biện pháp kiểm soát
YẾU ĐIỂM CỦA JCPOA (3)
Iran vẫn tiếp tục làm giàu uranium và đi gần đến điểm chế tạo võ khí nguyên tử.
Ngày hết hiệu lực là 10 năm cho việc làm giàu uranium. Hay giảm xuống không quá 3.67% chỉ hiệu lực trong vòng 15 năm. Như thế chỉ hoãn thời gian làm võ khí nguyên tử.
Và chỉ chú trọng võ khí nguyên tử, không ngăn chặn võ khí liên lục địa, hay giết người hàng loạt.
Chế tạo bom nguyên tử phải cần uranium hay plutonium, nhưng thỏa ước này có 4 biện pháp để cản trở chế tạo bom: (2)
— Làm giàu uranium tại cơ sở Natanz đã bị chận đứng.
— Làm giàu uranium tại cơ sở Fordow cũng bị chận đứng.
— Plutonium cao cấp để chế võ khí cũng bị chận đứng.
— Ngăn chặn những khả năng chế tạo phản ứng nhiệt hạch.
Hiện nay trong kho Iran chứa uranium có thể làm được 8-10 quả bom nguyên tử. Nhưng theo thoả thuận thì bị rút xuống 98%, và chỉ làm giàu ở mức 3.67%, tức là quá mức dưới an toàn để có thể làm bom nguyên tử.
Và Iran có khoảng 20.000 lò tinh luyện ở Natanz và Fordow, nhưng theo thoả thuận thì chỉ còn 6,104 lò trong vòng 10 năm tới.
Iran có thể xây dựng võ khí nguyên tử bằng cách tinh luyện plutonium tại lò phản ứng ở Arak. Nhưng thoả thuận là Iran phải gởi tất cả que ra khỏi Iran, và Iran sẽ có thể xây dựng một lò sản xuất nước nặng sau 15 năm.
Nếu Iran xây dựng các cơ sở bí mật? Theo sự thỏa thuận thì Iran phải chịu sự kiểm soát cực kỳ chặt chẽ, thanh tra và kiểm chứng từ IAEA. Tổ chức này có quyền thanh tra bất kỳ nơi nào khả nghi, ngay từ phút đầu tiên về vật liệu đến phút cuối cùng khi được đưa ra khỏi Iran.
Trump tuyên bố Hoa Kỳ rút khỏi thỏa thuận vào ngày 8 tháng 5, 2018. Author: The White House, wiki commons
HOẠT ĐỘNG NGOẠI GIAO NHIỆM KỲ 2 CỦA TỔNG THỐNG TRUMP
Tháng 4/2025, chính quyền Tổng thống Trump muốn làm sống lại JCPOA, nên đã có nhiều tiếp xúc với Iran về chương trình nguyên tử, qua trung gian Oman. Cho đến tháng 6/2025 đã có 5 lần tiếp xúc về 3 vấn đề:
— Phương pháp minh bạch và kiểm tra
— Kho tích lũy của Iran hiện nay
— Và tương lai của uranium làm giàu
Khả năng làm giàu uranium là trọng tâm của vấn đề.
Hoa Kỳ đề nghị một khung làm việc là cấm làm giàu trên đất Iran, mà phải trên nước thứ ba như Arab Saudi hay United Arab Emirate và được sự giám sát của quốc tế.
Iran cho rằng đề nghị không cân bằng, chỉ có lợi cho Hoa Kỳ và Do Thái. Iran muốn làm giàu uranium trnê đất mình, nhưng có “red-line” và đặt dưới sự kiểm soát của IAEA.
Ngày 31/5/2025, IAEA xác nhận Iran bây giờ thủ đắc 400 kg uranium làm giàu với 60% tinh lọc. Như vậy gia tăng gần 50% kể từ tháng 2/2025.
Tổ chức này cũng cho hay, các bên không có khả năng giải quyết các câu hỏi trong quá khứ, cho nên Iran không hợp tác; do đó khó mà kiểm soát được trong tương lai.
Ngày 25/5/2026, Tổng thống Trump trong nhiệm kỳ hai, sau khi đã liên tục thương thuyết, và mang lại sự thoả thuận mới để chấm dứt thù địch.
Sự thỏa thuận này rất khác sự thỏa thuận với Obama, mà Trump đã rút lui trong nhiệm kỳ đầu, 2008.
Trump đã tạo áp lực kinh khủng, và đặt ra nhiều hạn chế vĩnh viễn. Trump bao gồm không những võ khí nguyên tử mà cả hoả tiễn liên lục địa, kể cả các mặt trận ủy nhiệm, các nhóm khủng bố.
Obama: bao gồm quốc tế. Anh, Mỹ, Đức, Nga, Pháp, Trung Cộng và EU. 2015. Join Comprehensive Plan of Action.
Trump: 2018-2021, 2025-2026. Áp lực chế tài kinh tế tối đa, và oanh kích những cơ sở tinh luyện uranium, 2025.
Obama: cho phép Iran làm giàu uranium đến mức 3,67% cho mục tiêu dân sự và được kiểm soát chặt chẽ.
Trump: đòi hỏi chấm dứt hoàn toàn và vĩnh viễn tất cả các chương trình làm giàu uranium. Bác bỏ tất cả các thỏa thuận của JCPOA, tất cả đã hết hạn hiệu lực.
Obama: chỉ nhắm chủ yếu vào các hoạt động hạt nhân.
Trump: nhắm cả vào các chương trình hoả tiễn liên lục địa, các chương trình tiếp vận, huấn luyện, tài trợ cho các nhóm khủng bố ủy nhiệm như Hamas, Hezbollah, Houthis.
Obama: thanh khoản 100 tỷ trong tài sản của Iran trong các ngân hàng trên thế giới.
Trump: đặt để lại chế tài, cắt sản xuất dầu ở mức zero. Không đề cập đến tài chánh
Obama: thời hiệu là 10 năm cho việc làm giàu uranium. Và 15 năm cho việc tinh luyện dưới 3.67% uranium.
Trump: thời hiệu là 20 năm cho tất cả. (Iran đề nghị 5 năm).
Summary Table of Contrasts
what are the differences of the Obama JCPOA and Trump deal with Iran?
TRUMP TUYÊN BỐ THÀNH CÔNG THOẢ THUẬN
Mở lại eo Hormuz: Iran đồng ý mở lại sinh lộ Hormuz mà nó đã bị đóng từ hôm 28/2/2026. Suy giảm khả năng quân sự Iran. Drones và hoả tiễn bị lùi lại cả chục năm, nhất là hải quân bị thiệt hại nặng nề nhất.
Đặt lộ trình ngưng bắn: tiếp theo sau áp lực và đe dọa, hai bên đạt đến thỏa thuận ngừng bắn trên mọi mặt trận, kể cả Lebanon.
Iran tuân thủ về làm giàu uranium: Iran đã đồng ý tự bãi bỏ các kho dự trữ tinh luyện uranium cốt lõi mà Hoa Kỳ đòi hỏi để ngưng chế tạo võ khí nguyên tử
Hoa Kỳ áp lực thương thuyết từ sức mạnh: Trump cho rằng là một thành công chiến lược vượt bậc để mang Iran vào bàn hội nghị để giải quyết các vấn đề trong vùng và ngay chính Iran sau những chiến dịch đánh bom.
Trong đề nghị, cũng nằm trong mục đích an ninh, Iran xin giải tỏa 25 tỷ bị đóng băng ở các ngân hàng trên thế giới. Vấn đề này còn đang được bàn cãi giữa những hiệu quả của những biện pháp và thách đố ngoại giao.
Tạo điều kiện để Iran có thể thay đổi chế độ.
MỘT SỐ NHẬN XÉT CỦA GEORGIA PUBLIC BROADCASTING
Eo Hormuz vẫn còn đóng, vì Iran nói Do Thái vẫn còn tấn công Libanon. Chiến tranh đã làm cho giới lãnh đạo của Iran cứng rắn hơn, ưu thế hơn và ngày càng lộ ý chí đeo đuổi chế tạo bom hạt nhân.
Mặc dù có đề nghị để Hoa Kỳ kiểm soát Hormuz, nhưng thỏa thuận ngưng bắn Hoa Kỳ đã để cho Iran kiểm soát eo chiến lược.
Truyền thông đưa tin chỉ một số ít tàu buôn qua eo Hormuz, hầu hết là còn kẹt lại vài tuần lễ nay. Iran chỉ cho phép một số ít “tàu bạn” qua dễ dàng, nhưng những chiếc tàu khác phải đóng lệ phí khoảng 2 triệu mỗi chiếc. Chính vậy làm giá cả mọi mặt tăng theo trên thế giới.
Nhiều chuyên gia hạt nhân tranh luận rằng, Iran vẫn có cơ hội để chế tạo bom nguyên tử và hỏa tiễn. Lãnh đạo tối cao Ali Khamenei vừa công bố một nghị định tôn giáo là chống lại võ khí nguyên tử. Nhưng nay ông ta không còn nữa, vậy nên nghị định này cũng chết theo.
Tuy nhiên trong chiến tranh vừa rồi, một bài học đắt giá cho võ khí nguyên tử như Bắc Hàn là an toàn. Hay như Ukraine thời kỳ hậu Xô Viết. Do đó, Iran phải lợi dụng tất cả các cơ hội để phát triển khả năng võ khí nguyên tử trong ngắn hạn.
Và vài vị giáo sư khác cũng đồng ý, sau cái chết của Khamenei và nhiều nhà lãnh đạo Iran, chỉ có võ khí nguyên tử là chính lộ cho Iran ngăn ngừa chiến tranh trong tương lai.
Lãnh đạo thay đổi nhưng chánh sách không thay đổi. Theo tổ chức nhân quyền thì Iran đã giết khoảng 7 ngàn người nổi dậy. Sau khi giết một số lãnh đạo tối cao. Trump đã kêu gọi dân chúng nổi dậy ngày 28/2/2026, đừng để nó vuột khỏi tầm tay. Và nó đã vuột.
Netanyahu và Trump đều muốn thay đổi. Nhưng những người lãnh đạo trẻ, ít nổi tiếng, lại là bảo thủ hơn những người lãnh tụ trước. Một tân lãnh đạo của Lực Lượng Bảo Vệ Cách Mạng Hồi Giáo đã nói: Chúng tôi đã có giải pháp về ý thức hệ, tuy rằng trẻ hơn 30 năm.”
Đồng minh vùng vịnh nghi ngờ. Hoa Kỳ đã không thông báo cho các đồng minh vùng vịnh như: Qatar, Bahrain, UAE, Arab Saudi, Kuwait, họ vẫn an tâm Iran chỉ tấn công Do Thái chứ không tấn công họ. Nhưng Iran đã tấn công các trại lính của quân đội Mỹ, những xưởng lọc dầu bằng drones và hỏa tiễn.
Ngay các đồng minh ở xa như vùng viễn đông cũng bị dính chùm, như Thái Lan, Việt Nam, Nam Dương, Nam Hàn, Nhựt. Hay khối EU cũng thế.
Michael Mc Faul, cựu đại sứ Mỹ tại Nga dưới thời Tổng Thống Obama: “Hoa Kỳ như một anh chàng cao bồi, giống như Nga, bất chấp luật lệ quốc tế “. Và quốc gia “chậm lụt” như Trung Cộng lại đóng vai trò tuân thủ luật pháp quốc tế, hiến chương Liên Hợp Quốc” (5)
Và bộ trưởng ngoại giao Iran nói: ngoại giao là phải ký kết văn kiện không phải đối thoại trên mạng xã hội”.
Obama đã ký, Trump còn đang gay cấn trên mạng.
Hoàng Đình Tạo.
…………………………….
Tài liệu tham khảo đã dẫn:
(1) https://www.brookings.edu/articles/the-united-states-iran-and-1-7-billion-sorting-out-the-details/
(2) https://obamawhitehouse.archives.gov/node/328996/
(3) https://armscontrolcenter.org/the-iran-deal-then-and-now/
(4) https://www.theguardian.com/world/2026/apr/02/how-have-trump-iran-war-aims-changed
(5) https://www.gpb.org/news/2026/04/08/what-has-the-us-war-iran-accomplished
Không có nhận xét nào