BBC News
05/6/2026
“...Giáo sư Stephen B. Young thì cho rằng mô hình xã hội chủ nghĩa kiểu thế kỷ 19 không thể nào tổ chức được một xã hội giàu có, vì chế độ xã hội chủ nghĩa có nghịch lý giữa chính phủ và dân. Ông cũng nghi ngờ về việc liệu vai trò độc quyền lãnh đạo của Đảng, điều mà Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục khẳng định trong các tiêu chí xã hội xã hội chủ nghĩa được đề xuất gần đây, có thể mang tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh được không.
Theo ông, cần có một xã hội phân quyền, trong đó người dân cần có vị trí và quyền lực của mình. Đó không phải là một nhà nước độc đảng, mà cần có "đảng này đảng kia, nghiệp đoàn này nghiệp đoàn kia", lúc bấy giờ thì các động lực thúc đẩy xã hội phát triển mới vận hành đúng quy luật được.
"Nếu một chế độ chỉ có một đảng, đảng kiểm soát chính phủ thì tôi thấy chưa chắc sẽ vượt qua chế độ cai trị tập quyền," ông đúc kết”.
Nguồn hình ảnh,BBC/ Andro Saini
Triển khai thí điểm xã, phường xã hội chủ nghĩa, kết thúc thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội vào năm 2045: Thấy gì từ định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm?
Sau khi thống nhất đất nước vào năm 1975, Đảng Cộng sản Việt Nam đã quyết tâm triển khai mô hình xã hội chủ nghĩa trên phạm vi toàn quốc, sau khi đã triển khai ở miền Bắc trước đó.
Từ quyết tâm ấy, Việt Nam đã thực hiện cải tạo công thương, quốc hữu hóa doanh nghiệp tư nhân, xây dựng nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, đưa nông dân vào hợp tác xã nông nghiệp với ý chí tiến nhanh lên xã hội chủ nghĩa.
Chính sách này đã thất bại trên thực tế, gây ra cuộc khủng hoảng toàn diện vào thập niên 1980.
Hệ quả là, khủng hoảng kinh tế-xã hội trầm trọng ở trong nước, cùng với các khủng hoảng sâu sắc trong khối xã hội chủ nghĩa trên thế giới – bao gồm các cuộc chiến với Khmer Đỏ, với Trung Quốc, những dịch chuyển dẫn tới sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu – đã đẩy giới lãnh đạo Việt Nam vào tình thế "đổi mới hay là chết".
Chính sách kinh tế kế hoạch hóa tập trung, các hợp tác xã "cha chung không ai khóc" đã được Đảng Cộng sản Việt Nam đánh giá lại, thừa nhận là sản phẩm của thời kỳ "duy ý chí", nên đã bãi bỏ.
Từ đó, chính sách Đổi mới ra đời.
'Tư bản hóa'
Bắt đầu từ chủ trương Đổi mới cách đây 40 năm, Việt Nam đã chọn hướng đi thực dụng và gần với chủ nghĩa tư bản hơn – công nhận nền kinh tế đa thành phần, mở cửa làm ăn với thế giới.
Dù các nhà lý luận của Đảng vẫn giữ niềm tin sắt đá về định hướng xã hội chủ nghĩa, bằng cách đưa vào hiến pháp cái đuôi "định hướng xã hội chủ nghĩa" cho nền kinh tế thị trường và bảo lưu quy định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, thực tế là càng về sau chính quyền càng mạnh dạn hơn trong việc khuyến khích kinh tế tư nhân, mà Nghị quyết số 68 năm 2025 của Bộ Chính trị là bước đi mới nhất.
Xu hướng "tư bản hóa" tại Việt Nam mạnh mẽ đến mức nhiều kinh tế gia nổi tiếng thế giới nhận định rằng về bản chất, Việt Nam có nền kinh tế tư bản, dù Đảng Cộng sản không chính thức thừa nhận.
Sử gia, kinh tế gia người Đức Rainer Zitelmann trong bài báo How Capitalism Beat Communism in Vietnam (Chủ nghĩa tư bản đã đánh bại chủ nghĩa cộng sản ở Việt Nam như thế nào, năm 2024) đã chỉ ra rằng dù về chính trị, Việt Nam vẫn giữ đường lối xã hội chủ nghĩa, thì nền kinh tế Việt Nam về bản chất đã chuyển hóa thành tư bản.
Trong bối cảnh đó, ông Tô Lâm bày tỏ quyết tâm đưa mô hình xã hội chủ nghĩa vào thực tiễn và đặt ra thời hạn năm 2045 cho việc hoàn tất thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội trở nên đặc biệt đáng chú ý.
Đây là lần đầu tiên kể từ Đổi mới có một nhà lãnh đạo cao nhất của Đảng đưa ra một thời hạn cụ thể như vậy.
Người tiền nhiệm của ông Tô Lâm, ông Nguyễn Phú Trọng, vào năm 2013 còn băn khoăn: "Đến hết thế kỷ này không biết đã có chủ nghĩa xã hội hoàn thiện ở Việt Nam hay chưa."
So sánh phát biểu của ông Nguyễn Phú Trọng và ông Tô Lâm, có thể thấy vị lãnh đạo hiện nay có một quyết tâm chính trị rõ ràng và cụ thể hơn.
Không chỉ nêu định hướng chung, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm còn gợi ý – về thực chất là chỉ đạo – rằng cần triển khai xây dựng thí điểm mô hình xã hội chủ nghĩa ở cấp phường, xã.
Tại buổi tiếp xúc cử tri TP Hà Nội vào ngày 4/5, ông Tô Lâm đã cụ thể hóa ý tưởng của mình bằng gợi ý "có thể chọn điểm xây một phường mới với quy mô dân số 500.000 - 1 triệu người và ưu tiên những gì tốt nhất cho nơi đây".
Theo ông, với tốc độ phát triển như hiện nay, không khó để thủ đô của Việt Nam thí điểm và làm được mô hình xã phường xã hội chủ nghĩa.
Ngay lập tức, truyền thông Việt Nam đã đồng loạt lên bài ca ngợi ý tưởng của ông Tô Lâm và dường như đã kích hoạt một phong trào thi đua, phấn đấu trên phạm vi toàn quốc, khi có thêm các địa phương, tỉnh thành khác cũng đã đề ra kế hoạch triển khai thí điểm mô hình xã hội chủ nghĩa.
Báo Hà Nội Mới khẳng định mô hình thí điểm ở cấp xã phường "hiện thực hóa khát vọng phát triển từ cấp cơ sở", trong khi báo Công Thương, cơ quan ngôn luận của Bộ Công thương, có bài viết Hướng tới mô hình phát triển vì người dân, trong đó khẳng định việc xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa là "hướng tới mô hình phát triển hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và nâng cao chất lượng sống người dân".
Tới ngày 21/5, Chủ tịch Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết thành phố sẽ chọn hai xã cạnh nhau với quy mô dân số khoảng 700.000 để thí điểm mô hình xã phường xã hội chủ nghĩa.
Nguồn hình ảnh,Getty Images
Chụp lại hình ảnh,Ông Tô Lâm đề nghị Hà Nội xây dựng thí điểm "xã, phường xã hội chủ nghĩa với quy mô từ 500.000 – 1 triệu dân
'Quy mô thí điểm lớn'
Sau các thay đổi về hành chính trong năm qua, thành phố Hà Nội có 51 phường và 75 xã, với tổng dân số khoảng 8,8 triệu người.
Các phường có số dân đông nhất là Hà Đông và Tương Mai có lần lượt 185.205 và 136.292 dân, còn xã đông dân nhất là Đông Anh với 118.183 dân. Những xã phường thấp nhất có chưa tới 40.000 dân.
Có thể thấy, quy mô về dân số của các xã phường hiện tại thấp hơn nhiều so với quy mô trong mô hình thí điểm mà ông Tô Lâm đưa ra. Để thực hiện thí điểm xã phường xã hội chủ nghĩa, với quy mô dân số khoảng 700.000, Hà Nội có thể sẽ phải gộp nhiều đơn vị hiện tại lại.
Trao đổi với BBC News Tiếng Việt, Giáo sư Stephen B. Young, Giám đốc điều hành tổ chức Caux Round Table for Moral Capitalism có trụ sở ở Mỹ, đánh giá con số từ 500.000 tới 1 triệu người là rất lớn.
"Tôi không chắc một đơn vị bấy nhiêu đó người làm sao mà làm một thí nghiệm cho một mô hình xã hội chủ nghĩa thành công được," ông Young băn khoăn.
Giáo sư Young, người từng làm việc cho Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) tại Việt Nam từ năm 1968-1972, sau đó là Đại sứ quán Mỹ ở Sài Gòn, chia sẻ kinh nghiệm ngày trước khi ông tham gia tổ chức các mô hình thí điểm ở nông thôn miền Nam.
"Tôi nhớ hồi đó dân số mỗi xã từ 15.000 – 25.000 người là nhiều lắm rồi, có xã nhỏ chỉ có 2.000 - 3.000 người," ông nói.
Theo ông, một đơn vị cấp cơ sở nhỏ sẽ dễ triển khai và sẽ đóng vai trò như hạt nhân, từ đó nếu cho ra "trái ngọt" thì có thể nhân rộng.
Giáo sư Adam Fforde từ Đại học Victoria, Úc nói với BBC News Tiếng Việt rằng nếu xây dựng một xã, phường 500.000 người "thì bằng 50 xã", thành ra "lại trở thành một cái huyện mới".
Ông Fforde là một nhà nghiên cứu về Việt Nam, đang viết cuốn sách The Vietnamese Economic Miracle (tạm dịch: Phép màu kinh tế Việt Nam). Ông từng đến Việt Nam để học tập, nghiên cứu vào những năm 1980-1990 và từng làm cố vấn cho văn phòng SIDA (Cơ quan Hợp tác Phát triển Quốc tế Thụy Điển) tại Đại sứ quán Thụy Điển ở Hà Nội giai đoạn 1989-1992.
Nguồn hình ảnh,Stephen B. Young
Chụp lại hình ảnh,Giáo sư Stephen B. Young (bìa phải) làm việc với đơn vị cơ sở ở miền Nam Việt Nam giai đoạn 1968-1972
'Lớp vỏ bên ngoài'
Theo Giáo sư Fforde, việc gọi mô hình thí điểm là xã, phường xã hội chủ nghĩa chỉ là lớp áo, lớp vỏ bên ngoài.
Theo ông, những kinh nghiệm về xây dựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản ở Việt Nam cho thấy đây là hướng đi "không có lợi".
"Sau khi Việt Nam đã thôi chế độ kế hoạch hóa tập trung và hợp tác xã bắt buộc, chuyển qua áp dụng cách phát triển có thể gọi là chủ nghĩa tư bản thì đã không còn quan hệ nhiều với quá khứ đó," ông lập luận.
Vì vậy, vị giáo sư từng làm luận án tiến sĩ với đề tài về hợp tác xã nông nghiệp ở Việt Nam hồi đầu những năm 1980 cho rằng sử dụng cụm từ "xã hội chủ nghĩa" cho các dự án mới là "không được hay".
"Bây giờ thì ông Tô Lâm bắt đầu thực hiện điều mà chúng ta chưa biết cụ thể là gì, mà ông ấy gọi là xã, phường xã hội chủ nghĩa, nhưng theo tôi đó chỉ là cái vỏ, cái áo thôi," ông nhận định.
Nhà nghiên cứu này cho rằng những phong trào như vậy đã có từ lâu, đề ra mục tiêu xã hội ổn định, trẻ em được đi học, đường phố sạch sẽ... "nhưng người ta không biết thêm gì ngoài cái áo đó".
Nguồn hình ảnh,Adam Fforde
Chụp lại hình ảnh,Giáo sư Adam Fforde (áo thun xanh) nghiên cứu ở Việt Nam vào năm 1988
Ngày 5/5, chỉ một ngày sau khi ông Tô Lâm gợi ý xây thử xã, phường xã hội chủ nghĩa, Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng đã chủ trì phiên họp thường kỳ tháng Năm của chính quyền thành phố, trong đó nội dung dự thảo thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" với 54 tiêu chí.
Các tiêu chí này bao trùm các lĩnh vực từ kinh tế, việc làm, thu nhập, hạ tầng, y tế, giáo dục, môi trường đến chuyển đổi số và mức độ tham gia của người dân.
Đưa tin về cuộc họp, Thông tấn xã Việt Nam viết rằng khái niệm "xã, phường xã hội chủ nghĩa" được xác định là mô hình tổ chức phát triển và quản trị tích hợp ở cấp cơ sở, trong đó xã, phường không chỉ thực hiện chức năng hành chính mà còn là đơn vị trực tiếp chuyển hóa các mục tiêu, giá trị và đặc trưng của chủ nghĩa xã hội thành kết quả phát triển cụ thể trên địa bàn.
Dự thảo Đề án xây dựng 8 nội dung cốt lõi, gồm:
Xây dựng hệ thống chính trị cơ sở vững mạnh;
Phát triển hạ tầng hiện đại và không gian sống thông minh;
Phát triển kinh tế gắn với lực lượng sản xuất hiện đại;
Bảo đảm an sinh xã hội và phát triển bao trùm;
Phát triển văn hóa, con người Hà Nội thanh lịch, văn minh;
Xây dựng môi trường sống xanh, an toàn và bền vững;
Bảo đảm quốc phòng, an ninh;
Thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Ngoài ra, dự thảo đề án bổ sung hai tiêu chí tổng hợp quan trọng là chỉ số hạnh phúc và mức độ hài lòng chung của người dân, song chưa có thông tin cụ thể là "đo như thế nào".
Có thể thấy các tiêu chí "tuổi thọ trung bình", "số năm sống khỏe" trong nhóm về văn hóa, con người hay "thu nhập bình quân" trong nhóm phát triển kinh tế chưa được lượng hóa cụ thể khiến danh sách này dường như mang tính định hướng nhiều hơn là hệ mục tiêu có thể đo lường.
Nguồn hình ảnh,VGP
Chụp lại hình ảnh,Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết Hà Nội đang xây dựng Đề án thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa"
Cán đích vào năm 2045?
Khi gợi ý Hà Nội xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa, ông Tô Lâm đồng thời nói rằng nếu đến 2045 Việt Nam đạt được mục tiêu 2045 trở thành nước phát triển, có thu nhập cao, tức là vượt qua thời kỳ quá độ để tiến lên chủ nghĩa xã hội.
Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội được xem là một giai đoạn tất yếu giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộng sản.
Một bài viết trên tạp chí điện tử Lý luận Chính trị, cơ quan nghiên cứu và ngôn luận khoa học của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, đăng tháng 4/2022 nêu rằng: "Quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa là sự lựa chọn đúng đắn của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của Đảng và nhân dân ta, phù hợp với xu thế vận động tiến bộ của thời đại và điều kiện lịch sử cụ thể của Việt Nam."
Việt Nam gọi mô hình hiện nay là "kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa" và các văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản thường khẳng định đất nước vẫn đang ở "thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội".
Giáo sư Adam Fforde cho rằng, ở thời kỳ trước, các chế độ cũ như ở Liên Xô thì chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản đều được định nghĩa và có phương pháp xây dựng rõ ràng.
"Người ta đi Moscow, người ta học rồi về cố áp dụng ở Việt Nam nhưng không được, Việt Nam khác mà."
Sau khi Liên Xô sụp đổ, nền kinh tế thị trường bắt đầu manh nha và phát triển ở Việt Nam từ những năm 1991, 1992, về sau càng được mở rộng, thì bản chất xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế đã không còn, mà "chỉ còn cái vỏ bên ngoài", theo Giáo sư Fforde.
Quyết tâm xây dựng chủ nghĩa xã hội, theo ông Fforde, luôn tồn tại trong hệ thống chính trị của Đảng, trong tư tưởng của những người đã sang Nga học, ở những tầng nấc cao nhất của Đảng.
Trong cuốn sách Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, ông Nguyễn Phú Trọng viết: "Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước gắn với phát triển kinh tế tri thức; phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa."
Nguồn hình ảnh,Getty/BBC
Chụp lại hình ảnh,Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, vào năm 2013 còn băn khoăn: "Đến hết thế kỷ này không biết đã có chủ nghĩa xã hội hoàn thiện ở Việt Nam hay chưa."
Theo Giáo sư Fforde, việc sử dụng thuật ngữ của chế độ thực ra có những ý nghĩa của nó.
Thứ nhất là Việt Nam muốn đặt tên cho mục tiêu phát triển của đất nước, đồng thời muốn mình phải khác chủ nghĩa tư bản, do đó phải luôn nhấn mạnh mục tiêu tiến lên chủ nghĩa xã hội, nhấn mạnh "kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa".
Thứ hai là điều này cũng làm an tâm các nhà lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin, giúp họ có tiếng nói, có chỗ đứng và "có lương bổng".
Giáo sư Fforde cho rằng, với vị trí lãnh đạo cao nhất của Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam, ông Tô Lâm cũng cần một cái tên để đặt cho mục tiêu phát triển đất nước mà ông đã đề ra.
Theo chuyên gia này, tên gọi của giai đoạn phát triển này không thực sự quan trọng, vì như ông nói đó chỉ là "cái vỏ", thứ quan trọng là phương thức phát triển của Việt Nam và vai trò của Đảng Cộng sản trong đó.
Giáo sư Stephen B. Young thì cho rằng mô hình xã hội chủ nghĩa kiểu thế kỷ 19 không thể nào tổ chức được một xã hội giàu có, vì chế độ xã hội chủ nghĩa có nghịch lý giữa chính phủ và dân. Ông cũng nghi ngờ về việc liệu vai trò độc quyền lãnh đạo của Đảng, điều mà Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục khẳng định trong các tiêu chí xã hội xã hội chủ nghĩa được đề xuất gần đây, có thể mang tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh được không.
Theo ông, cần có một xã hội phân quyền, trong đó người dân cần có vị trí và quyền lực của mình. Đó không phải là một nhà nước độc đảng, mà cần có "đảng này đảng kia, nghiệp đoàn này nghiệp đoàn kia", lúc bấy giờ thì các động lực thúc đẩy xã hội phát triển mới vận hành đúng quy luật được.
"Nếu một chế độ chỉ có một đảng, đảng kiểm soát chính phủ thì tôi thấy chưa chắc sẽ vượt qua chế độ cai trị tập quyền," ông đúc kết.
BBC News
Không có nhận xét nào