Cụ Nguyễn Hữu Đang và bi kịch thời đại
Nguyễn Thông
04/8/2026
Nhắc đến án văn ở xứ này mà không nói riêng, hoặc không nói gì về cụ Nguyễn Hữu Đang thì coi như đã bỏ sót điều quan trọng nhất.
Ông Nguyễn Hữu Đang, nạn nhân của chế độ. Ảnh trên mạng
Ngày 15.8.1913, tức 113 năm trước, là ngày sinh của một người con đất Thái Bình, một nhân vật lịch sử bi thương bậc nhất thời cộng sản, cụ Nguyễn Hữu Đang.
Thế hệ tôi sinh vào giữa thập niên 50 hầu như ít ai không biết hoặc không nghe về cụ, dù khi xảy ra sự việc thì còn khá nhỏ. Những ai quan tâm đến thời cuộc, nhất là văn nghệ, đến những biến động bão táp trong lịch sử miền Bắc sau năm 1954, thì cái tên Nguyễn Hữu Đang trở thành một ám ảnh bi kịch, bám chắc, hằn sâu trong đầu và tâm hồn.
Nguyễn Hữu Đang là một tên tuổi lớn, một nhân cách cực lớn. Ông tham gia phong trào yêu nước rất sớm, được cụ Hồ tin cậy giao chủ trì (trưởng ban) tổ chức lễ Độc lập ngày 2.9.1945 (chính ông kể lại, cụ Hồ bảo: “Có khó mới giao cho chú”); là một trong những người đứng đầu phong trào Nhân văn Giai phẩm, chịu mức án cao nhất khi đảng và nhà nước do chính ông góp phần xây dựng đem xét xử vụ án oan sai tai tiếng này.
Suốt 15 năm (kể từ khi bị bắt; tòa xử vào năm 1960), ông bị đầy ải, biệt giam ở nhà tù tận vùng cao Hà Giang (từ năm 1958 đến năm 1973), đến nỗi không hề biết miền Bắc có chiến tranh phá hoại (nhà thơ Phùng Quán kể lại). Rồi được thả mà không được tự do, bị đưa về quê Thái Bình quản thúc gần 20 năm trời. Ông mất tháng 2.2007 tại Hà Nội; tang lễ của ông cũng bị “người ta” làm khó dễ.
Nguyễn Hữu Đang là một tấn bi kịch của thời đại, đầy rẫy oan khiên. Nhưng cho đến giờ vẫn chưa có ai đứng đầu nhà nước này, đảng cầm quyền này nhận lỗi trước linh hồn ông (cũng như các ông Phan Khôi, Trương Tửu, Trần Đức Thảo, Trần Dần…).
Nguyễn Hữu Đang, trong 15 năm “thân thể tại ngục trung”, chắc hẳn cũng có lúc chạnh lòng vì sự thất vọng đến tận đáy, trở về con số 0 khi ngay cả người từng tin cậy ông nhất cũng lạnh lùng bỏ rơi ông.
Nhiều ông nọ bà kia, đận cụ Đang như một vị tướng chỉ huy dựng đài tuyên bố độc lập trên vườn hoa Ba Đình chỉ đáng xách dép cho cụ, cũng nhảy xổ ra vùi dập, gọi cụ là thằng này thằng nọ. Cứ ngẫm nghĩ tưởng tượng, không có Nguyễn Hữu Đang thì khó có được cái lễ đài độc lập nhanh chóng, vững chãi, bắt mắt ấy; khó có đội ngũ văn hóa cứu quốc đóng góp cực kỳ quan trọng cho cuộc khai trí và nền dân chủ mới trong mấy chục năm. Nhưng người ta đã đẩy cụ Đang vào tù với cái tội rất tào lao, bằng thói vô ơn, ăn cháo đá bát.
Cách nay hơn hai chục năm, tôi có dịp trò chuyện với nhà văn lão thành Thái Vũ (tên thật Bùi Quang Đoài. Thời ấy, cụ Đoài là sinh viên, học trò của các thầy Trần Đức Thảo, Đào Duy Anh), cũng bị lên bờ xuống ruộng khi “người ta” quy kết Thái Vũ tham gia Nhân văn Giai phẩm. Ông Thái Vũ bảo các nhà văn bị xử lý oan sai đều sẵn lòng tha thứ cho chính quyền, bởi họ là những tâm hồn độ lượng; nhưng chính quyền thì chưa biết bao giờ mới thôi nuôi giữ hận thù.
Thầy (bố) tôi hơn cụ Đang 3 tuổi. Sinh thời, dù chỉ ở nông thôn nhưng biết nhiều về cụ Đang, về Nhân văn Giai phẩm. Chúng tôi mon men có được chút ít kiến thức về các cụ Phan Khôi, Trương Tửu, Nguyễn Hữu Đang, Trần Đức Thảo… cũng là nhờ đọc ké những tư liệu mà thầy tôi có, hoặc do thầy, lúc nông nhàn, thủng thẳng kể lại.
Chả hiểu sao, một ông già chân đất (có học, từng làm thư lại ở phủ), sau năm 1945 chỉ gắn bó với ruộng đồng, cây lúa, củ khoai, lại biết rõ những chuyện và những con người động trời thời ấy. Điều tôi cảm nhận rõ nhất, từ lúc còn trẻ ranh thò lò mũi xanh tới khi trưởng thành, biết phân biệt đúng sai, hay dở, qua những câu chuyện rời rạc của thầy tôi về cụ Đang, là hiểu rằng đó là một con người có công lao hãn mã với dân, với nước, và trên hết là người có khí tiết cao đẹp, ít ai sánh bằng.
Hồi những năm cuối thập niên 50, suốt thập niên 60 rồi nửa đầu thập niên 70, chỉ nhắc tới tên cụ Nguyễn Hữu Đang cùng những Trương Tửu, Phan Khôi, Trần Dần, Phùng Quán… cũng bị coi là phạm pháp, có tội, là giỡn mặt chính quyền. Nhà cầm quyền muốn dân chúng chỉ biết ngoan ngoãn phục tùng nên không chấp nhận những người cứng đầu, cứng cổ, không nghe lời họ; muốn xóa sạch hình ảnh của đám văn nghệ sĩ “xông lên đoạt trời”.
Những hiểu biết của tôi về cụ Nguyễn Hữu Đang và những đồng chí đáng kính của cụ thật ít ỏi. Ai muốn biết thêm về cụ thì cứ đọc bài của thi sĩ Phùng Quán: “Những ngày cuối năm, tìm thăm người dựng lễ đài Tuyên ngôn Độc lập”, hoặc đọc những tư liệu được bác Thái Kế Toại (tức nhà văn Lê Hoài Nguyên) đưa lên Facebook.
Bác Toại là bậc đàn anh của tôi, học trước tôi ba khóa, biết nhiều, hiểu nhiều, tư cách đáng trọng, từng là đại tá an ninh chuyên về văn nghệ. Nói không ngoa, bác là một trong những người hiểu rõ nhất về Nhân văn Giai phẩm, đồng thời có những đánh giá công bằng về phong trào văn nghệ lừng danh này. Chính bác Toại đã có công rất lớn trong việc đấu tranh đòi trả lại những quyền lợi chính đáng cho cụ Đang và khá nhiều “Nhân văn sĩ” vào cuối đời họ.
Tiếc là chúng ta chưa có nhiều tư liệu cụ thể về thời gian Nguyễn Hữu Đang chịu án tại Hà Giang, ngoài một vài trang nhắc đến ông trong tập hồi ký Đêm giữa ban ngày của Vũ Thư Hiên và Chuyện kể năm 2000 của Bùi Ngọc Tấn (cả hai tác giả đều từng được đảng “ưu ái” cho ăn cơm tù chốn Hà Giang). Giam cầm một người tài giỏi, đạo đức như ông Nguyễn Hữu Đang suốt 15 năm, để con người ấy không thể phát huy khả năng phục vụ nhân dân, đất nước, là điều cần phải lên án mạnh mẽ.
Nhắc tới Nguyễn Hữu Đang lại nhớ thi sĩ Phùng Quán ví cụ Đang như cây xương rồng. Nhà báo Xuân Ba, bạn tôi, đang giữ bản chép tay bài thơ “Cây xương rồng” từ chính nét chữ của Phùng Quán, thể hiện đúng cốt cách con người cụ Đang:
“Mọc lên từ cát lửa
Hồn vẫn xanh mát trong
Che chở người lương thiện
Trộm cướp đều ngại ngùng
Tên như một biểu tượng
Đời gọi cây xương rồng!”
Nhà cầm quyền xứ này, nếu tử tế, biết sửa chữa lỗi lầm của người tiền nhiệm, hãy chọn một con đường đẹp nhất thủ đô, ở gần Quảng trường Ba Đình – nơi có lễ đài Độc lập ngày 2.9.1945, càng tốt – để đặt cho nó cái tên đầy hãnh diện: Nguyễn Hữu Đang. Ở nơi chín suối, có lẽ cụ Đang không cần điều ấy, nhưng dân cần, lịch sử cần.
Thương kiếp người cụ Đang cũng là thương cái kiếp chúng ta đang chịu, chẳng khác gì cụ từng chịu vậy.
Nguyễn Thông
Không có nhận xét nào