Tả quân Lê Văn Duyệt với cái chết của Trung quân Nguyễn Văn Thành và việc xử tội Phó Tổng trấn Gia Định Thành Huỳnh Công Lý

Nhân lễ giỗ lần thứ 194 của Đức Thượng Công, Tả Quân - Tổng Trấn Gia Định Thành Lê Văn Duyệt 

Tả quân Lê Văn Duyệt với cái chết của Trung quân Nguyễn Văn Thành và việc xử tội Phó Tổng trấn Gia Định Thành Huỳnh Công Lý

Kỳ 2

Lê Nguyễn

12/9/2026

(Vì cần nêu lên nhiều dữ kiện, chứng cứ và lập luận, mà bài viết cuối này khá dài, mong các bạn kiên nhẫn đọc)

Lời Cảm tạ

Sáng nay, mình được tạo điều kiện tham dự lễ dâng hương trước điện thờ Đức Thượng Công Tả Quân Lê Văn Duyệt, nhân lễ giỗ lần thứ 194 của Ngài.

Xin chân thành cảm tạ Ban quản lý Di tích Lịch sử Văn hóa Quốc gia lăng Lê Văn Duyệt và anh Lê Văn Hòa (Hoa le Van), hậu duệ đời thứ sáu của Đức Tả quân.

Trân trọng

* TẢ QUÂN LÊ VĂN DUYỆT CÓ DÍNH LÍU ĐẾN CÁI CHẾT CỦA TRUNG QUÂN NGUYỄN VĂN THÀNH KHÔNG?

Xét về công lao trong cuộc nội chiến với nhà Tây Sơn, Tiền quân (sau là Trung quân) Nguyễn Văn Thành lấn át cả Lê Văn Duyệt, Lê Chất, Trương Tấn Bửu … Ông là võ tướng nhưng lại có một trình độ chữ nghĩa đáng ca ngợi, Lê Văn Duyệt và nhiều người khác không sánh nổi về mặt này. Năm 1811, ông được sung làm Tổng tài, trông coi việc soạn thảo bộ luật chính thức của triều Nguyễn có tên là Hoàng Việt luật lệ, đến năm 1815 thì xong.

Trong quan hệ giữa Nguyễn Văn Thành và Lê Văn Duyệt, chỉ thấy sử đề cập đến câu nói thẳng của ông Duyệt làm mất lòng ông Thành, trong cuộc hành quân vào năm 1800. Những sự kiện quan trọng khác của hoàng tộc triều Nguyễn như chuyện tế tự Thừa Thiên Cao hoàng hậu, chuyện phong Thái tử, ông Duyệt vẫn giữ thái độ bình thường như bao quan lại khác, chỉ có một mình Nguyễn Văn Thành chủ trương theo lẽ “đích tôn thừa trọng”, muốn đưa con hoàng tử Cảnh là Mỹ Đường lên ngôi Thái tử. Vậy mà nhiều bài viết phổ biến trên báo chí hay trên mạng vẫn liên kết hai ông Thành và Duyệt cùng chung một thái độ, một quan điểm, với nhiều mục tiêu khác nhau, song chủ yếu muốn mượn sự kiện không có thật này để giải thích cho điều mà họ gọi là sự bất đồng giữa Tả quân Lê Văn Duyệt và vua Minh Mạng.

Khi vụ án Nguyễn Văn Thuyên nổ ra, trong lúc vua Gia Long vẫn giữ thái độ cân nhắc, bình tĩnh, thì nhiều quan lại lại nóng lòng đẩy sự việc lên cao trào và ngày càng gia tăng áp lực, buộc nhà vua phải hành xử theo ý họ. Và chủ ý của họ là loại bỏ Nguyễn Văn Thành ra khỏi triều đình.

Như đã viết ở trên, một trong những quan lại muốn mượn chuyện Nguyễn Văn Thuyên để truy bức Nguyễn Văn Thành là Ký lục Quảng Trị Nguyễn Duy Hòa. Tháng 2 AL 1816, trước ngày tế Nam giao, bộ Lễ tâu rằng Nam giao là đại lễ mà Nguyễn Văn Thành là người có tội nên xin không cho tham dự. Nhà vua không đồng tình với bộ này vì vụ Văn Thuyên chưa rõ ràng, lẽ nào bỏ qua một công thần. Thêm một chi tiết cho thấy vua Gia Long không hề có ác ý muốn nhân vụ Nguyễn Văn Thuyên mà xử tệ Nguyễn Văn Thành. Cũng thêm một lần, chúng ta thấy Tả quân Lê Văn Duyệt không hề “mượn gió bẻ măng”, nhân lúc ông Thành gặp nguy khốn mà ra tay hạ thủ.

Tuy nhiên, bên cạnh áp lực của Nguyễn Duy Hòa, của bộ Lễ, đình thần tiếp tục nêu trường hợp hai cha con Nguyễn Văn Thành lên để thúc đẩy nhà vua giải quyết rốt ráo vụ việc. Tháng 4 AL1816, sau khi Phạm Đăng Hưng và Lê Văn Duyệt tra xét và Thuyên nhận tội, vua Gia Long cho giam Thuyên vào ngục. Đình thần xin hạ ngục Nguyễn Văn Thành, song nhà vua vẫn còn lưu tình, ông nói: “Văn Thành vốn là kẻ có tội, nhưng thể thống đối với đại thần, cũng nên có cách xử trí’, bèn sai thu ấn và khiến về ở nhà riêng” (Đại Nam thực lục – Tập I – sđd, trang 925)

Đấy là khoảng thời gian có lần Michel Đức Chaigneau, con trai Jean Baptiste Chaigneau (tên Việt là Nguyễn Văn Thắng), nhân tháp tùng vua Gia Long viếng lăng mộ các chúa Nguyễn, đã lên bờ giữa chừng chuyến đi và đến ngôi nhà riêng của Nguyễn Văn Thành ở phường Thợ Đúc, thăm vị công thần bị thất sủng của triều Nguyễn. 

Tháng 6 nhuận AL 1816, vua Gia Long sai đình thần bàn lại án phản nghịch của Nguyễn văn Thuyên và sự liên đới của Nguyễn Văn Thành. Một lần nữa, họ kết tội ông Thành là “che giấu cho con, lấy yêu ngôn tâu bậy, sửa mộ quá phép, tiến cử người xằng, nhiều điều bất pháp như thế, xin xử tội chết”. Vua Gia Long lại ban lệnh bàn lại (ĐNTL tập I, sđd, trang 930).

Song đến tháng 11 AL 1816, một sự kiện bất ngờ xảy ra: một hậu duệ của nhà Lê là Lê Duy Hoán, từng được vua Gia Long phong tước Diên Tự Công, bị phát giác mưu phản và bị tống giam! 

Hơn nửa năm sau, vào tháng 6 AL 1817, kết quả điều tra của bộ Hình cho thấy là trong các cuộc hỏi cung, Lê Duy Hoán khai rằng Nguyễn Văn Thuyên từng gửi thư xúi ông ta làm phản. Vua Gia Long vẫn một mực chở che cho ông Thành, vặn lại là Văn Thuyên đã bị bỏ ngục từ lâu, sao lại nói rằng từng gửi thư cho Lê Duy Hoán? Đình thần trả lời rằng việc này xảy ra từ khi Nguyễn Văn Thành còn làm Tổng trấn Bắc Thành. 

Lần này nhà vua không còn lý lẽ để bênh vực người Trung quân từng vào sinh ra tử với mình nhiều năm trời, trước đề nghị khẩn thiết của đình thần, ông sai bắt Nguyễn Văn Thành giam lại. Khi lệnh vua chưa kịp thi hành, ông Thành từ một buổi xét hỏi của đình thần trở về nhà, gặp và nói với Tả Thống chế Thị trung là Huỳnh Công Lý rằng: ”Án đã xong rồi, vua bắt bề tôi chết, bầy tôi không chết không phải là trung”. Nói xong, ông đi nằm rồi uống thuốc độc mà chết (ĐNTL tập I – sđd, trang 949)

Chi tiết này gián tiếp cải chính thông tin khá phổ biến trên báo chí và mạng xã hội cho rằng Trung quân Nguyễn Văn Thành tự sát trong ngục thất.

Đó là cái chết oan khuất của một trung thần, từng lập được công trạng hiển hách trong một thời gian dài. Theo dõi suốt câu chuyện về ông Thành cho đến khi chết được miêu tả rõ trong chính sử, không hề thấy bàn tay của Tả quân Lê Văn Duyệt nhúng vào, vậy mà không ít người dựng chuyện này về ông Duyệt với những tình tiết không có thật.

* TẢ QUÂN LÊ VĂN DUYỆT VỚI VIỆC XỬ TỬ PHÓ TỔNG TRẤN HUỲNH CÔNG LÝ 

Câu chuyện này từng được nhiều cây bút mô tả như một sự kiện chấn động để thu hút người đọc: “Lê Văn Duyệt giết chết cha vợ vua Minh Mạng!”. 

Nhiều bài viết kể rằng khi quay về Gia Định Thành (1820), nghe bẩm báo lại về nhiều hành vi trái pháp luật của Huỳnh Công Lý, như nhũng lạm công quỹ, nhũng nhiễu dân lành, với thanh thượng phương bảo kiếm trong tay và quyền tiền trảm hậu tấu được vua Minh Mạng ban cho, ông Duyệt ra lệnh chém đầu Lý tức khắc, khi vua Minh Mạng muốn cứu mạng “cha vợ”, gửi lệnh vào kêu giải Lý về kinh thì chuyện đã rồi (!). 

Song những gì chính sử ghi chép đã phản bác lại hầu hết những chi tiết thiếu chính xác kể trên.

Cần nhắc lại là sau khi Tả quân Lê Văn Duyệt được gọi về triều vào tháng 6 AL năm 1815, quyền cai trị Gia Định Thành được tạm thời giao lại cho Phó Tổng trấn Trương Tấn Bửu. Tháng 8 AL 1818, vua Gia Long lại cử Tả Thống chế Thị trung Huỳnh Công Lý làm Phó Tổng trấn Gia Định Thành. 

Vua Gia Long thăng hà vào ngày 19 tháng 12 AL năm Kỷ Mão, nhằm ngày 3.2.1820 thì chỉ khoảng 4 tháng sau (5 AL 1820), vua Minh Mạng đã cử Tả quân Lê Văn Duyệt trở lại Gia Định Thành, tiếp tục cương vị Tổng trấn. Hai tháng sau, Tả quân cử Phó Tổng trấn Huỳnh Công Lý mang quân qua Chân Lạp (Campuchia) đánh dẹp cuộc nổi loạn của một nhà sư tên Kế. Song đến tháng 9 AL cùng năm, một sự kiện quan trọng xảy ra: quan binh và dân chúng Gia Định tố cáo Huỳnh Công Lý 10 điều vi phạm trong thời gian làm việc ở Gia Định Thành, chủ yếu là tham nhũng và nhũng nhiễu dân chúng. 

Ngay sau khi tiếp nhận đơn tố giác của nhiều người, Tả quân Lê Văn Duyệt tâu mọi việc về triều. Nhận được bản tấu, vua Minh Mạng đã nói với Nguyễn Văn Nhơn và Nguyễn Đức Xuyên rằng: ”Không ngờ Công Lý quá đến thế, công trạng nó có gì bằng các khanh, duy nhờ Tiên đế cất, ngôi đến Phó Tổng trấn, lộc nước ơn vua, thực không phải bạc, thế mà lại bóc lột tiểu dân, làm con mọt nước. Nay tuy dùng phép buộc tội, nhưng dân đã khốn khổ rồi” (ĐNTL tập II – NXB Giáo dục – 2004, trang 93)

Sau đó, nhà vua hội bàn với đình thần, xét thấy nếu triệu Lý về kinh, phải đòi nhân chứng đến, đường sá xa xôi, do đó, tiện hơn cả là tra xét việc làm của Lý tại Gia Định. Bèn cử Thiêm sự bộ Hình là Nguyễn Đình Thịnh vào Gia Định, phối hợp với Tào Hình mà xét hỏi.

Tháng 12 AL năm Canh Thìn, nhằm đầu năm 1821, trong một buổi hội đình thần, vua Minh Mạng cũng đem trường hợp Huỳnh Công Lý ra để răn đe mọi người. Vụ án này không chỉ dính đến cá nhân họ Huỳnh, mà còn làm liên lụy đến nhiều quan lại khác. Tháng 3 AL 1821, ba quan chức hàng đầu của trấn Biên Hòa là Trấn thủ Tống Văn Khương, Ký lục Hoàng Công Xuân, Cai bạ Bùi Phụ Đạo từng bắt binh dân trong phạm vi hạt của họ làm việc riêng cho Huỳnh Công Lý nên bị bãi chức cả. Tuy là quan chức cao cấp nhất của một trấn, nhưng so với một Phó Tổng trấn quyền uy bao trùm cả 5 trấn, những viên chức này vẫn là thuộc cấp, không thể không nghe theo lệnh của họ Huỳnh. Song không vì thế mà họ không bị trừng phạt, điều này cho thấy tính khắt khe của luật lệ ngày xưa đối với kẻ làm quan như thế nào!

Tháng 5 AL 1821, vua Minh Mạng ban ra quyết định tối hậu về những sai phạm của Huỳnh Công Lý:

“Hoàng (Huỳnh) Công Lý trước bị tội tham nhũng, tang vật đến trên hai vạn quan tiền. Sai quan thành Gia Định đòi hỏi. Khi thành án, giao đình thần bàn xét, đáng tội chết, bèn đem giết, tịch thu gia sản đem trả lại cho binh dân” (ĐNTL Tập II – sđd, trang 134) 

Vậy là đã rõ, tiến trình vụ án Huỳnh Công Lý diễn ra như sau:

- Tả quân Lê Văn Duyệt tiếp nhận đơn tố cáo của binh dân và tâu về triều.

- Vua Minh Mạng ra lệnh tống giam Lý tại Gia Định, cử người ở bộ Hình vào tận Gia Định, phối hợp với bộ máy tại địa phương để tra xét.

- Cuối cùng, khi việc xét hỏi hoàn tất, nhà vua ban lệnh xử tử Huỳnh Công Lý.

- Từ lúc Tả quân Lê Văn Duyệt tâu vụ việc liên quan đến Huýnh Công Lý về triều (tháng 9 AL 1820) đến khi vua Minh Mạng ban lệnh xử tử ông này (tháng 5 AL 1821) là 8 tháng, không hề có chuyện ông Duyệt tiền trảm hậu tấu, mà cũng không hề có chuyện vua Minh Mạng lệnh đưa ông Lý về Huế để bao che!

Thực tế lịch sử này đã phản bác lại mọi thêu dệt về vụ án viên Phó Tổng trấn họ Huỳnh

Ngoài ra, chi tiết Huỳnh Công Lý là “cha vợ vua Minh Mạng” không hề được ghi chép trong Đại Nam thực lục hay Đại Nam liệt truyện, có lẽ chỉ xuất phát từ một “giai thoại” nào đó ngoài chính sử, và ngày nay, những ai nghiên cứu sử trên tình thần nghiêm túc có quyền nghi ngờ đây cũng là yếu tố được áp đặt nhằm gây tạo sự xúc động cho người đọc và giúp củng cố cho điều gọi là “sự bất đồng trầm trọng” giữa vua Minh Mạng và Tả quân Lê Văn Duyệt khi ông còn tại chức. 

Vậy thì thực chất mối quan hệ giữa hai nhân vật lịch sử trên ra sao?

Xin mời xem bài cuối (kỳ III) trong lần tới.

Lê Nguyễn

11.9.2026

(Bài trích từ một tác phẩm sắp xuất bản)

Thực chất mối quan hệ giữa vua Minh Mạng và Tả quân Lê Văn Duyệt (khi còn tại chức)