Hoàng Trường
October 16, 2026
“…Hai dòng chảy – sự sốt ruột của Hà Nội và sự thận trọng của Washington – có thể hợp lưu tại Florida vào tháng Mười Hai. Nhưng hợp lưu không có nghĩa mọi khác biệt đều biến mất. Và trong ngoại giao, đôi khi điều quyết định không phải hai dòng nước gặp nhau ở đâu, mà là sau cuộc gặp ấy, chúng có thực sự cùng chảy về một hướng hay không”.
Ông Phạm Gia Túc, Phó Thủ tướng thường trực Chính phủ, phát biểu tại Hội nghị thượng đỉnh kinh doanh Việt Nam–Hoa Kỳ 2026. Photo: Thời Báo Tài Chính Việt Nam.
Có những khác biệt ngoại giao không bộc lộ qua tranh cãi, mà qua cách hai bên nói về cùng một vấn đề. Một bên tuyên bố công việc đã gần hoàn tất, bên kia chỉ nói hy vọng các cuộc thương lượng sẽ tiếp tục tiến triển. Một bên mong muốn sớm khép lại hồ sơ, bên kia vẫn lần lượt đưa ra những điều kiện cần giải quyết. Và giữa hai nhịp điệu ấy, một cuộc hẹn vào tháng Mười Hai bất ngờ xuất hiện, làm dấy lên kỳ vọng rằng những gì chưa giải quyết được trên bàn đàm phán có thể tìm thấy lối ra ở cấp lãnh đạo cao nhất.
Trên đây là bức tranh quan hệ Việt–Mỹ giữa tháng 10/2026, chỉ ít tuần sau những ngày bận rộn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại New York. Tại Hội nghị Thượng đỉnh Kinh doanh Việt Nam–Hoa Kỳ lần thứ chín ở Hà Nội ngày 14/10, Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc thông báo Việt Nam đã gửi văn bản cuối cùng của dự thảo thỏa thuận thương mại sang Washington. Nhưng ngay tại diễn đàn ấy, các quan chức Mỹ vẫn nói bằng một giọng điệu thận trọng hơn đáng kể.
Reuters đã nắm bắt sự tương phản này ngay trong nhan đề bản tin ngày 14/10: Việt Nam nói đàm phán gần hoàn tất, các quan chức Mỹ thận trọng hơn. Đây không đơn thuần là sự khác nhau về cách dùng từ. Nó đặt ra câu hỏi: phải chăng Hà Nội và Washington đang đứng trước cùng một thỏa thuận, nhưng lại nhìn thấy những mức độ cấp bách và những điều kiện hoàn tất không hoàn toàn giống nhau?
Hai cách nói về cùng một thỏa thuận
Phát biểu của Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc mang thông điệp khá rõ: Việt Nam đã làm xong phần việc quan trọng của mình và đang chờ phản hồi từ phía Mỹ. Hà Nội mong Washington tiếp tục tạo điều kiện thuận lợi để hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường Mỹ một cách ổn định, bền vững. Ông cũng đề nghị Hoa Kỳ đánh giá khách quan, cân bằng những vấn đề liên quan đến các cuộc điều tra thương mại đang tiến hành.
Trong khi đó, Trợ lý Bộ trưởng Thương mại Mỹ David Fogel, phát biểu qua thông điệp ghi hình tại cùng hội nghị, chỉ bày tỏ hy vọng hai nước sẽ tiếp tục hợp tác để đạt thỏa thuận. Đại sứ Mỹ Jennifer Wicks cũng nhấn mạnh các cuộc thương lượng vẫn đang diễn ra. Không có lời xác nhận tương ứng rằng Washington đã chấp thuận văn bản cuối cùng do Hà Nội chuyển sang, càng chưa có thông báo về thời điểm ký kết.
Sự khác biệt nằm ở chỗ Hà Nội nhấn mạnh tiến độ, còn Washington nhấn mạnh những vấn đề chưa giải quyết xong. Nhưng cần công bằng với cả hai phía. Việc Việt Nam gửi dự thảo cuối cùng không có nghĩa đàm phán đã thất bại, cũng như thái độ thận trọng của Mỹ không đồng nghĩa Washington muốn kéo dài thương lượng vô thời hạn. Trong những cuộc đàm phán thương mại phức tạp, một văn bản được bên này coi là cuối cùng vẫn có thể là đối tượng thương lượng tiếp theo của bên kia.
Tuy nhiên, quan hệ Việt–Mỹ hiện nay còn khác biệt ở sự bất đối xứng về lợi ích. Với Việt Nam, thị trường Mỹ giữ vị trí đặc biệt quan trọng đối với xuất khẩu, sản xuất công nghiệp và việc làm. Sự bất định về thuế quan có thể ảnh hưởng trực tiếp tới các quyết định đầu tư, đơn hàng và chuỗi cung ứng. Washington cũng có lợi ích trong quan hệ này, nhưng lại sở hữu nhiều công cụ để tiếp tục đòi hỏi những điều chỉnh từ phía Hà Nội.
Vì vậy, sự sốt ruột của Việt Nam có cơ sở kinh tế rõ ràng. Điều cần phân tích không phải là Hà Nội có muốn đạt thỏa thuận hay không, mà là Washington còn muốn nhận được những gì trước khi đặt bút ký.
Washington vẫn còn một danh sách dài
Một trong những con số đáng chú ý nhất mà Reuters dẫn lại là thặng dư thương mại của Việt Nam với Hoa Kỳ vượt 163 tỷ USD trong tám tháng đầu năm 2026 này, theo số liệu thương mại Mỹ. David Fogel lưu ý đây là mức thâm hụt song phương lớn nhất của Hoa Kỳ với bất kỳ đối tác nào. Dù thâm hụt thương mại tự nó không chứng minh hành vi thương mại bất công, trong chính sách của chính quyền Trump, những con số như vậy có ý nghĩa chính trị và đàm phán rất lớn.
Washington còn duy trì các cuộc điều tra về thực tiễn thương mại của Việt Nam. Theo Reuters, một cuộc điều tra liên quan tới việc ngăn chặn hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức đã dẫn đến mức thuế 12,5%; hai cuộc điều tra khác về dư thừa công suất công nghiệp và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ vẫn đang tiến hành. Những hồ sơ ấy cho thấy một thỏa thuận thương mại, ngay cả khi được ký, cũng chưa chắc chấm dứt toàn bộ sức ép thương mại đối với Việt Nam.
Đáng chú ý hơn, phía Mỹ không chỉ nói về thuế quan. Đại sứ Jennifer Wicks yêu cầu Việt Nam điều chỉnh khung pháp lý về bảo vệ dữ liệu để tạo thuận lợi cho doanh nghiệp công nghệ, đồng thời xây dựng những chính sách ổn định, có thể dự báo về giá điện nhằm thu hút đầu tư năng lượng. Đây là những vấn đề liên quan trực tiếp tới chất lượng thể chế và môi trường kinh doanh, chứ không thể giải quyết chỉ bằng một tuyên bố hữu nghị giữa hai chính phủ.
Trong khi đó, Fogel đề cập khả năng doanh nghiệp Việt Nam đầu tư nhiều hơn vào Hoa Kỳ và triển vọng xuất khẩu những thiết bị công nghệ tiên tiến của Mỹ sang Việt Nam. Cách tiếp cận ấy gợi ra một quan hệ trao đổi có điều kiện: mở rộng thương mại và tiếp cận công nghệ phải đi cùng những thay đổi cụ thể về chính sách, đầu tư và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn mà Washington đặt ra.
Đây chính là điều Hà Nội cần tính tới khi kỳ vọng một thỏa thuận được hoàn tất nhanh chóng. Đối với Washington, vấn đề không chỉ là ký một văn bản, mà còn là văn bản ấy giải quyết được bao nhiêu trong số những quan ngại đã tích tụ suốt thời gian dài qua.
Hai đoàn làm việc, hai nhịp vận động
Những hoạt động ngoại giao ngày 15/10 càng làm rõ tính chất hai chiều của quan hệ hiện nay. Tại Hà Nội, bà Kelly Coldiron, Phó Trợ lý Bộ trưởng Thương mại Mỹ phụ trách châu Á, kiêm Quyền Giám đốc Điều hành chương trình SelectUSA, lần lượt làm việc với Thứ trưởng Ngoại giao Nguyễn Minh Hằng và Thứ trưởng Tài chính Cao Anh Tuấn.
Tại Bộ Ngoại giao, phía Việt Nam nhấn mạnh mong muốn mở rộng hợp tác về bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu, hạ tầng số, năng lượng và chuyển giao công nghệ. Hà Nội cũng đề nghị Washington khuyến khích doanh nghiệp Mỹ tham gia APEC 2027 do Việt Nam đăng cai. Phía Mỹ, thông qua Coldiron, tập trung trao đổi về cơ hội đầu tư, kinh tế số và chương trình SelectUSA nhằm thúc đẩy doanh nghiệp Việt Nam đầu tư tại Hoa Kỳ.
Tại Bộ Tài chính, cuộc trao đổi đi sâu hơn vào đầu tư hai chiều, chính sách thuế, hải quan và môi trường kinh doanh. Phía Việt Nam cho biết hiện có 281 dự án đầu tư sang Mỹ với tổng vốn 1,5 tỷ USD, đồng thời bày tỏ mong muốn thiết lập kênh liên lạc thường xuyên với Đại sứ quán Mỹ. Coldiron cũng khẳng định Bộ Thương mại Hoa Kỳ và SelectUSA sẵn sàng hỗ trợ kết nối doanh nghiệp, trao đổi chính sách và tìm kiếm cơ hội hợp tác.
Những cuộc làm việc này không chứng minh Washington đang lạnh nhạt với Hà Nội. Trái lại, chúng cho thấy bộ máy hai bên vẫn tích cực vận hành, từ ngoại giao, tài chính tới thương mại và đầu tư. Nhưng chính nội dung trao đổi lại cho thấy sự khác biệt về trọng tâm: Việt Nam muốn mở rộng khả năng tiếp cận thị trường, vốn và công nghệ; Hoa Kỳ quan tâm đồng thời tới cơ hội kinh doanh, dòng đầu tư vào Mỹ và những điều kiện thể chế bảo đảm lợi ích của doanh nghiệp mình.
Có thể nói, Hà Nội đang tìm cách thúc đẩy quan hệ tiến nhanh hơn, trong khi Washington vẫn muốn kiểm tra chất lượng từng bước tiến. Hai thái độ ấy không nhất thiết đối nghịch, nhưng cũng chưa thể coi là đã hoàn toàn gặp nhau.
Trung Quốc – “Con voi trong phòng”
Phía sau những con số thương mại và những cuộc làm việc cấp bộ vẫn là một vấn đề khó tránh: Trung Quốc. Chính quyền Trump nhiều lần bày tỏ quan ngại rằng Việt Nam có thể được sử dụng làm điểm trung chuyển hàng hóa Trung Quốc nhằm tránh những mức thuế cao hơn khi xuất khẩu sang Hoa Kỳ. Hà Nội bác bỏ việc chấp nhận chuyển tải bất hợp pháp và cam kết hợp tác kiểm soát gian lận xuất xứ.
Cần phân biệt rõ giữa sự phụ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu từ Trung Quốc và hành vi gian lận xuất xứ. Không phải sản phẩm nào sử dụng đầu vào Trung Quốc cũng là hàng chuyển tải bất hợp pháp. Nhưng khi mạng lưới sản xuất hai nước ngày càng gắn bó, việc xác định xuất xứ và giá trị gia tăng thực sự trở thành một vấn đề có ý nghĩa quyết định đối với chính sách thương mại Mỹ.
Cũng vì vậy, quan hệ Việt–Trung không chỉ là một vấn đề đối ngoại riêng của Hà Nội. Nó ảnh hưởng trực tiếp tới cách Washington đánh giá chuỗi cung ứng, đầu tư công nghệ và khả năng đa dạng hóa sản xuất khỏi Trung Quốc. Đối với Hoa Kỳ, câu hỏi không dừng lại ở việc Việt Nam mua thêm bao nhiêu hàng Mỹ, mà còn là những hàng hóa Việt Nam bán sang Mỹ được sản xuất trong một cấu trúc kinh tế như thế nào.
Ở tầng sâu hơn, Hà Nội tiếp tục duy trì quan hệ chính trị đặc biệt với Bắc Kinh, đồng thời tìm cách mở rộng quan hệ với Washington. Đây là một bài toán địa chiến lược lâu dài của Việt Nam, không thể giải quyết bằng một cuộc đàm phán thuế quan. Nhưng cũng không nên suy diễn rằng mọi sự thận trọng của Mỹ đều bắt nguồn từ nghi ngờ về quan hệ Việt–Trung. Những vấn đề thương mại và môi trường đầu tư mà các quan chức Mỹ nêu ra đã đủ tạo thành một chương trình nghị sự phức tạp.
Trung Quốc, theo nghĩa ấy, là “con voi trong phòng”: không nhất thiết được nhắc tới trong mọi cuộc gặp, nhưng vẫn hiện diện trong những tính toán về xuất xứ hàng hóa, chuỗi cung ứng và vị trí tương lai của Việt Nam trong nền kinh tế khu vực.
Tháng 12 tới: Lời mời đa phương và kỳ vọng song phương
Giữa lúc hai phía đang thương lượng, Reuters ngày 14/10 đưa thêm một chi tiết đáng chú ý: theo truyền thông nhà nước Việt Nam, Tô Lâm đã được Hoa Kỳ mời tham dự Hội nghị G20 tại Florida vào tháng Mười Hai. Hãng tin nhận định thông tin ấy làm gia tăng hy vọng một thỏa thuận thương mại có thể được hoàn tất vào dịp này.
Cần giữ nguyên giới hạn của nguồn tin: Reuters không nói đã trực tiếp xem thư mời, cũng không dẫn xác nhận riêng từ Nhà Trắng. Nhưng thông tin này vẫn có ý nghĩa phân tích, nhất là khi được đặt bên cạnh những tuyên bố về tiến độ đàm phán thương mại và lịch trình vận động ngoại giao dày đặc của Hà Nội.
G20 là một diễn đàn đa phương, nơi các quốc gia thường cử nguyên thủ hoặc người đứng đầu chính phủ tham dự. Việc Tô Lâm nhận lời mời, nếu được xác nhận chính thức, không mặc nhiên biến chuyến đi thành một cuộc thăm cấp nhà nước hay bảo đảm ông sẽ có hội đàm song phương với Donald Trump. Ngay cả khi hai nhà lãnh đạo gặp nhau, vẫn phải phân biệt một cuộc tiếp xúc xã giao, một cuộc trao đổi ngắn bên lề hay một cuộc hội đàm chính thức với chương trình nghị sự riêng.
Nhưng điều khiến tháng Mười Hai trở nên đáng chú ý không chỉ là nghi thức ngoại giao. Sau chuyến New York tháng Chín, nơi Tô Lâm có nhiều cuộc tiếp xúc với giới chức và doanh nghiệp Mỹ nhưng không có cuộc hội đàm song phương Trump–Tô Lâm nào được công bố, Florida có thể mở ra một cơ hội tiếp xúc mới ở cấp cao nhất. Vấn đề là cơ hội ấy sẽ được sử dụng để thúc đẩy một thỏa thuận thương mại, giải quyết những bất đồng cụ thể, hay chỉ tạo thêm một hình ảnh tích cực cho quan hệ song phương?
Ở đây còn có một câu hỏi liên quan tới cách tổ chức quyền lực và ngoại giao của Việt Nam. Khi Tô Lâm đồng thời giữ vai trò đứng đầu Đảng và Nhà nước, ông trở thành đầu mối tập trung của nhiều hoạt động đối ngoại cấp cao. Sự tập trung ấy có thể giúp đẩy nhanh quyết định chính trị, nhưng không tự động thay thế được công việc của các đoàn đàm phán, cơ quan chuyên môn và những cam kết pháp lý mà doanh nghiệp hai nước cần.
Một cuộc gặp ở cấp nguyên thủ có thể tạo cú hích. Nhưng nó khó có thể thay thế toàn bộ những điều kiện mà Washington đang yêu cầu Hà Nội giải quyết.
Hai dòng chảy sẽ gặp nhau ở đâu?
Quan hệ Việt–Mỹ đang đứng trước một nghịch lý đáng chú ý. Hai nước có lợi ích kinh tế ngày càng lớn trong việc hợp tác với nhau, nhưng chính sự mở rộng quan hệ lại làm xuất hiện nhiều yêu cầu cụ thể hơn về thương mại, công nghệ, đầu tư và quy tắc vận hành thị trường. Hà Nội cần sự ổn định để duy trì xuất khẩu và thu hút đầu tư; Washington muốn bảo đảm rằng quan hệ ấy phục vụ những mục tiêu kinh tế và chiến lược của Hoa Kỳ.
Vì vậy, sự sốt ruột của Hà Nội không phải điều khó hiểu. Nhưng thái độ thận trọng của Washington cũng không phải hiện tượng bất thường. Mỗi bên đang chịu những sức ép khác nhau, có những công cụ thương lượng khác nhau và theo đuổi những lợi ích không phải lúc nào cũng trùng khít.
Tháng 12 có thể trở thành một thời điểm quan trọng nếu tiến trình đàm phán thương mại tiếp tục tiến triển và Tô Lâm thực sự tới Florida dự G20. Khi ấy, một cuộc tiếp xúc Trump–Tô Lâm, nếu diễn ra, sẽ có ý nghĩa chính trị nhất định. Nhưng giá trị thực chất của nó phải được đo bằng những kết quả cụ thể: thỏa thuận nào được ký, những điều kiện nào được giải quyết, doanh nghiệp được hưởng lợi ra sao và những bất đồng nào vẫn còn nguyên.
Điều đáng quan tâm nhất, vì thế, không phải hai nhà lãnh đạo có cùng xuất hiện trước ống kính truyền hình hay không. Đó là liệu sự gặp gỡ ở cấp cao có phản ánh một mức độ đồng thuận thực chất hơn giữa hai chính phủ, hay chỉ tạm thời che khuất những khác biệt đang tồn tại trong quá trình thương lượng.
Hai dòng chảy – sự sốt ruột của Hà Nội và sự thận trọng của Washington – có thể hợp lưu tại Florida vào tháng Mười Hai. Nhưng hợp lưu không có nghĩa mọi khác biệt đều biến mất. Và trong ngoại giao, đôi khi điều quyết định không phải hai dòng nước gặp nhau ở đâu, mà là sau cuộc gặp ấy, chúng có thực sự cùng chảy về một hướng hay không.
Hoàng Trường
————————–
TÀI LIỆU THAM KHẢO
(1) Reuters, 14/10/2026, Vietnam says trade talks with US nearly completed; US officials more cautious. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/vietnam-says-trade-negotiations-with-us-almost-completed-2026-10-14/
(2) Reuters, 22/9/2026, Vietnam leader To Lam says positive negotiations with US on trade deal. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/vietnam-leader-lam-says-positive-negotiations-with-us-trade-deal-2026-09-22/
(3) Reuters, 28/7/2026, US customs officials inspect China-linked factories in Vietnam. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-customs-officials-inspect-china-linked-factories-vietnam-bloomberg-news-2026-07-28/
(4) Reuters, 30/7/2026, Vietnam, US step up cooperation against illegal transshipment and trade fraud. https://www.reuters.com/legal/litigation/vietnam-us-step-up-cooperation-against-illegal-transshipment-trade-fraud-2026-07-30/
(5) Reuters, 16/9/2026, US, Vietnam firms sign agreements as Lam travels to New York, documents show. https://www.reuters.com/business/energy/us-vietnam-firms-sign-agreements-lam-travels-new-york-documents-show-2026-09-16/
(6) U.S. Department of Commerce, International Trade Administration, SelectUSA. https://www.trade.gov/selectusa
(7) Office of the United States Trade Representative, Vietnam. https://ustr.gov/countries-regions/southeast-asia-pacific/vietnam
(8) https://bnews.vn/viet-nam-hoa-ky-thuc-day-hop-tac-kinh-te-thuong-mai-va-dau-tu/440681.html
(9) https://vneconomy.vn/viet-nam-va-hoa-ky-thuc-day-hop-tac-kinh-te.htm
Không có nhận xét nào