Hoa Sữa

Phạm Đình Trọng

(Trích từ tập ký sự “Những mảnh hồn Hà Nội” sắp xuất bản). 

15/10/2026

“…Nhưng những vần thơ cùng những giai điệu dìu dặt về loài hoa này đã làm mê hoặc những cán bộ công nông, những người được quyền thiết kế, quy hoạch mảng không gian công viên, cây xanh đô thị khi xây dựng những thành phố trẻ ra đời sau năm 1975. Không riêng gì Hà Nội, các tỉnh đua nhau trồng cây Hoa Sữa ở những đường phố mới cất lên – để rồi người ta chỉ còn thấy những đường phố với chi chit ken đặc loại cây này. Nó cho thấy sự thực dụng, bon chen và sự ngạo nghễ đắc thắng của quyền lực, của đồng tiền, ngạo nghễ phô trương mà thiếu hụt chiều sâu văn hoá, thiếu hụt sự lịch lãm, tinh tế. Nó cho ta một sự liên tưởng tới những người muốn vội vàng tạo “đẳng cấp” nên đã dùng nước hoa quá đà!”.

Không hiểu biết về cây xanh đô thị, mấy chục năm bùng nổ đô thị ở nước ta vừa qua, chính quyền đua nhau trồng cây Hoa Sữa ở những phố mới, nay hàng ngàn cây Hoa Sữa đến mùa trổ hoa, người người lại kêu trời về Hoa Sữa.

Thả hương vào ngọn gió trên con phố Nguyễn Du, Hà Nội hơn thế kỷ qua – Hương Hoa Sữa chỉ làm nên nét riêng của Hà Nội. Hoa Sữa không làm nên tai hoạ. Tai họa là ở từ cái đầu trí tuệ hẹp khi quyết định đặt chúng xuống. 

Mỗi đường phố Hà Nội có một nét riêng về phong cách kiến trúc, về tính năng xã hội và về cộng đồng dân cư cho thấy những người chủ Hà Nội trong quá khứ quy hoạch, thiết kế, tạo dựng lên thành phố Hà Nội của văn minh công nghiệp cũng là văn minh đô thị đã vô cùng tinh tế, xác đáng khi chọn cho mỗi đường phố Hà Nội một lọai cây phù hợp với nét riêng đó.

Đường đôi Hoàng Diệu yên tĩnh, thâm nghiêm, trên dải phân cách giữa đường và hai vỉa hè tĩnh lặng là ba hàng Xà Cừ vạm vỡ, cành lá đan nhau rậm rịt trên cao tạo thành hai vòm xanh thăm thẳm, hai hang động hun hút giữa hai bờ quá khứ và hiện tại, giữa một bên đường là bức tường thành cổ rêu phong của quá khứ và một bên là những tòa biệt thự duyên dáng, lịch lãm của đô thị hiện đại. Con đường dài trong không gian và sâu hút vào thời gian. 

Đường Quang Trung, đường Phan Chu Trinh dập dìu người xe, nhộn nhịp dòng đời, mỗi độ Xuân về, hàngcây Cơm Nguội bung ra màu xanh của lá non, chồi biếc làm cho con đường càng xanh tươi và náo nức sự sống. 

Tuổi thơ tôi đã sống ở thành phố Nam Định, thành phố Hải Phòng. Sau này tôi đã đến nhiều thành phố phương Nam – cũng hình thành đô thị thời thực dân Pháp khai thác thuộc địa Việt Nam, cũng có lịch sử cả trăm năm như Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, Quy Nhơn, Vũng Tàu, Sài Gòn… Tôi không thấy những nơi đó có hàng cây Cơm Nguội trên đường phố. Dường như chỉ Hà Nội cây Cơm Nguội mới được những người tạo dựng lên thủ đô Hà Nội hiện đại đón vào thành phố làm nên nét riêng cho đô thị Hà Nội. Và Hà Nội cũng chỉ có mấy phố mươn mướt màu xanh lá non cây Cơm Nguội xoè ra hứng mưa phùn không nhìn thấy hạt. Mưa bụi đọng lại trên lá cây rồi nhỏ giọt xuống phố khi mùa Xuân về. Vì vậy cùng với cây Hoa Sữa, cây Cơm Nguội cũng tạo ra nét đẹp rất riêng cho đường phố Hà Nội.

Đường Phan Đình Phùng phía bắc thành cổ Cột Cờ chỉ một dòng người, xe xuôi ngược lưu thông, không phải đường đôi nhưng có ba hàng cây Sấu vạm vỡ, vòm lá quanh năm rậm rì xum xuê tạo ra vòm xanh như động ngàn xưa dẫn về thời tiền sử, vì phía bên kia thành cổ, trước những biệt thự trầm tư mang số nhà chẵn, vỉa hè rộng cả chục mét thì có tới hai hàng Sấu. Sấu cũng như Xà Cừ không thay lá theo mùa mà lác đác thay lá quanh năm. Cuối thu, hơi may xao xác vòm trời, xao xác trong lòng người như cũng xao xác cả vòm Sấu, lá Sấu xao xác rụng nhiều hơn. Ngọn gió heo may lùa vào vòm lá trên cao, bứt những chiếc lá Sấu vàng trải kín mặt đường. Những thảm lá Sấu rụng nhuộm vàng cả con đường, run rẩy lay động trong hơi may khi bất chợt ngọn gió heo may thoảng đến. Những mảnh vàng mùa Thu xao xác lùa theo ngọn gió làm xao xác cả hồn người. Mùa Thu Hà Nội đấy! Tháng Mười, người Hà Nội dập dìu tìm đến đường Phan Đình Phùng để thấy, để cảm, để chạm tay vào mùa Thu Hà Nội, để hồn người giao hoà với hồn Thu.

Hương Hoa Sữa rất Hà Nội thì trước đây chỉ thấy trên con phố có hồ nước bảng lảng sương khói cũng rất Hà Nội – Phố Nguyễn Du bên bờ Hồ Thiền Quang. Thời Pháp, hồ được gọi là Hồ Halais (Hale), và vì vậy phố Nguyễn Du cũng có tên Rue Halais.

Hàng cây Hoa Sữa thưa, thoáng và cao vút trên hè phố Nguyễn Du mùa thu về lại thả vào không gian thoáng đãng hương thơm dịu dàng, thoang thoảng như gần, như xa, như có thực, lại như mơ hồ làm cho người vừa chợt nhận ra mùi Hoa Sữa muốn đi tìm hoa và cứ đi mãi không cùng trong mùi hương thoang thoảng rất êm nhẹ…

Những người thiết kế, sắp đặt những toà nhà, những hàng cây tạo lên những phố Tây Hà Nội đã rất tinh tế, rất lịch lãm khi trồng cây Hoa Sữa ở phố Nguyễn Du – một con phố bên hồ nên có không gian thênh thang, thoáng đãng, với những biệt thự cách quãng trong vườn cây, nên hương Hoa Sữa không bị nồng gắt mà theo ngọn gió lang thang lan xa, toả rộng, thoảng đến, thoảng đi, dịu dàng, bâng khuâng. Chỉ khi đó mới đích thực là Hoa Sữa Hà Nội. Vì vậy Hoa Sữa Hà Nội mới đi vào giai điệu dìu dặt trong âm nhạc, đi vào những vần thơ làm bâng khuâng hồn người.

Nhưng những vần thơ cùng những giai điệu dìu dặt về loài hoa này đã làm mê hoặc những cán bộ công nông, những người được quyền thiết kế, quy hoạch mảng không gian công viên, cây xanh đô thị khi xây dựng những thành phố trẻ ra đời sau năm 1975. Không riêng gì Hà Nội, các tỉnh đua nhau trồng cây Hoa Sữa ở những đường phố mới cất lên – để rồi người ta chỉ còn thấy những đường phố với chi chit ken đặc loại cây này. Nó cho thấy sự thực dụng, bon chen và sự ngạo nghễ đắc thắng của quyền lực, của đồng tiền, ngạo nghễ phô trương mà thiếu hụt chiều sâu văn hoá, thiếu hụt sự lịch lãm, tinh tế. Nó cho ta một sự liên tưởng tới những người muốn vội vàng tạo “đẳng cấp” nên đã dùng nước hoa quá đà!

Diện tích đất mặt tiền được khai thác triệt để cho sự ngạo nghễ. Hai bên đường, nhà cao tầng san sát mọc lên. Không một khoảng trống để thấy trời xanh. Không một khoảng trống cho cơn gió thoảng đến, thoảng đi. Hoa Sữa mọc trong phố có nhà cao san sát, hương không còn có không gian thoáng rộng để lan toả mà nồng nặc ngưng đọng trong lòng phố, giữa hai dãy nhà ống khiến người trong phố sẽ ngột ngạt như không còn không khí để thở. Khi đó hương hoa sữa trở thành sự chịu đựng khốn khổ của những người sống gần.

P.Đ.T.

Nguồn: FB Phạm Đình Trọng